हरिशयनी एकादशी र चतुर्मास विशेष: जान्नुहोस् व्रत बस्दा के गर्ने, के नगर्ने ?

काठमाडौँ। प्रत्येक वर्ष आषाढ शुक्ल एकादशीका दिन मनाइने पवित्र हरिशयनी एकादशी आज देशभर धार्मिक विधिपूर्वक मनाइँदै छ। वैदिक सनातन परम्परा अनुसार आजको दिन हिन्दु धर्मावलम्बीहरूले आफ्नो घर-घरमा रहेको तुलसीको मोठमा विशेष पूजा-आराधना गरी नयाँ बिरुवा सार्ने गर्दछन्।

एक महिनाअघि ज्येष्ठ शुक्ल एकादशी अर्थात् निर्जला एकादशीका दिन राखिएको तुलसीको दल (बिउ) बाट तयार भएको बिरुवालाई आज विधिपूर्वक मोठमा सारेर रोप्ने परम्परा छ। हिन्दु धर्ममा तुलसीलाई भगवान् विष्णुको साक्षात् प्रतीकका रूपमा पूजा गर्ने गरिन्छ र आज सारिएको तुलसीको आगामी कार्तिक शुक्ल एकादशी (हरिबोधिनी एकादशी) सम्म चार महिनासम्म विशेष नित्य पूजा गरिन्छ।

चतुर्मास व्रतको शुभारम्भ
आजकै दिनबाट सनातन धर्मावलम्बीहरूको चार महिने विशेष चतुर्मास व्रत पनि औपचारिक रूपमा आरम्भ भएको छ। धार्मिक विश्वास अनुसार आजदेखि भगवान् विष्णु क्षीरसागरमा योगनिद्रामा शयन गर्नुहुने (सुत्नुहुने) भएकाले यस दिनलाई 'हरिशयनी एकादशी' भनिएको हो। भगवान् शयन गर्ने यो चार महिनाको अवधिलाई 'चतुर्मासा' भनिन्छ, जसमा गरिने पूजा, जप, तप र साधनाको विशेष आध्यात्मिक महत्त्व रहने गर्दछ।

मन्दिरहरूमा भक्तजनको घुइँचो
हरिशयनी एकादशीका अवसरमा आज बिहानैदेखि राजधानीको बूढानीलकण्ठ, उपत्यकाका चार नारायण लगायत देशभरका विष्णु एवं नारायण मन्दिरहरूमा पूजाअर्चना गर्ने भक्तजनहरूको ठुलो घुइँचो लागेको छ। शारीरिक रूपमा सक्षम श्रद्धालुहरूले आज देशभर व्रत बस्ने गर्दछन्। एकादशीका दिन विशेष गरी चामल तथा अन्नबाट बनेका परिकार नखाई रोटी, ढिँडो र फलाहार गर्ने चलन छ।

वैज्ञानिक महत्त्व
धार्मिक मात्र नभई तुलसीको वैज्ञानिक रूपमा पनि ठुलो महत्त्व रहेको छ। वनस्पतिविद्हरूका अनुसार तुलसीले पर्यावरणमा बढी अक्सिजन प्रवाह गर्दछ। यसको औषधीय गुणले गर्दा घर वरपरको वायु शुद्ध हुने र विषालु कीटाणुहरू नाश भई स्वास्थ्य रक्षामा मद्दत पुग्ने विश्वास गरिन्छ।

वैदिक सनातन हिन्दु परम्परा अनुसार आज मनाइँदै गरिएको हरिशयनी एकादशीको विशेष पूजा विधि र धार्मिक पौराणिक व्रत कथा यस प्रकार छ:

१. विशेष पूजा विधि (Puja Vidhi)

हरिशयनी एकादशीका दिन भगवान् विष्णु र माता तुलसीको पूजा आराधना गर्ने विशेष शास्त्रीय नियम छ:

• स्नान र सङ्कल्प: बिहानै सूर्योदयभन्दा अगाडि उठेर स्नान गरी पवित्र वस्त्र धारण गर्ने र व्रतको सङ्कल्प गर्ने।
• भगवान् विष्णुको पूजा: पूजा कोठामा भगवान् विष्णु वा नारायणको मूर्ति/तस्बिरलाई पञ्चामृत (दूध, दही, घिउ, मह, चिनी) ले स्नान गराई पहेँलो वस्त्र, चन्दन, र फूल चढाउने।
• तुलसी रोपण र पूजा: निर्जला एकादशीमा राखिएको तुलसीको बिउबाट उ्रेको नयाँ बिरुवालाई घरको मूल मठमा सार्ने र गोबर, माटो तथा पानीले घेरेर धूप, दीप, र अक्षतासहित विशेष पूजा गर्ने।
• भोग र धूप-दीप: भगवान् विष्णु र तुलसी मातालाई मौसम अनुसारका पाँच प्रकारका फलफूल र घरमै बनाइएको सात्विक प्रसाद (जस्तै: खिर वा हलुवा) अर्पण गर्ने।
• मन्त्र जप: पूजाको समयमा "ॐ नमो भगवते वासुदेवाय" मन्त्रको कम्तीमा एक माला (१०८ पटक) वा सम्भव भएसम्म बढी जप गर्ने।
• रात्री जागरण: एकादशीको रातभर भगवानको नाममा भजन-कीर्तन गर्ने र भोलिपल्ट द्वादशीका दिन ब्राह्मणलाई दान-दक्षिणा दिएर मात्र व्रत समापन (पारण) गर्ने।

२. पौराणिक व्रत कथा (Vrat Katha)

शास्त्रका अनुसार हरिशयनी एकादशीको पौराणिक कथा सत्ययुगका एक प्रतापी राजा मान्धातासँग जोडिएको छ:

• राज्यमा हाहाकार: राजा मान्धाताको राज्यमा प्रजा निकै सुखी र धर्मपरायण थिए। तर, एक समय उनको राज्यमा लगातार तीन वर्षसम्म पानी परेन र भयानक अनिकाल पर्यो। अनिकालका कारण चारैतिर भोकभोकै प्रजा मर्न थाले र राज्यमा हाहाकार मच्चियो।
• ऋषिको शरणमा राजा: आफ्नो प्रजाको यो दुःख देख्न नसकी राजा मान्धाता यसको समाधान खोज्न जंगलतर्फ निस्किए। जंगलमा विचरण गर्दै उनी महान् अङ्गिरा ऋषिको आश्रममा पुगे। राजाले ऋषिलाई दण्डवत् गरी आफ्नो राज्यको समस्या र प्रजाको कष्ट सुनाए।
• ऋषिको सुझाव: अङ्गिरा ऋषिले राजाको समस्या सुनेपछि भने, "हे राजन! यो आषाढ महिनाको शुक्ल पक्षमा पर्ने हरिशयनी (देवशयनी) एकादशी अत्यन्त शक्तिशाली र फलदायी छ। तिमी आफ्नो राज्यमा फर्केर प्रजासहित यो एकादशीको विधिपूर्वक व्रत र भगवान् विष्णुको पूजा गर。 यसको प्रभावले राज्यमा अवश्य वर्षा हुनेछ।"
• व्रतको प्रभाव र वर्षा: ऋषिको आज्ञा अनुसार राजा मान्धाताले राज्यमा फर्की आफ्ना प्रजा, मन्त्री र परिवारसहित श्रद्धापूर्वक हरिशयनी एकादशीको व्रत बसे। व्रतको प्रभावले भगवान् श्रीहरि प्रसन्न हुनुभयो र राज्यमा ठुलो वर्षा भयो। अनिकाल अन्त्य भई जमिन हरियाली भयो र प्रजाले पुनः सुख-शान्ति पाए।

यही धार्मिक विश्वासका आधारमा आजको दिन निष्ठापूर्वक व्रत बस्नाले जीवनका सम्पूर्ण पाप र कष्ट नष्ट भई सुख, समृद्धि र अन्त्यमा मोक्ष प्राप्ति हुने जनविश्वास रहिआएको छ।

हरिशयनी एकादशी र आजैबाट सुरु हुने चार महिने चतुर्मास व्रतका समयमा पालन गर्नुपर्ने मुख्य शास्त्रीय नियमहरू (के गर्ने र के नगर्ने) यस प्रकार छन्:

१. के गर्ने? (Do's)

• तुलसीको नित्य सेवा: घरमा सारेको नयाँ तुलसीको बोटमा हरेक बिहान जल चढाउने र बेलुका नियमित रूपमा घिउ वा तेलको दियो (दीप) बाल्ने।
• सात्विक जीवनशैली: चार महिनासम्म विचार, बोली र व्यवहारलाई पवित्र राख्ने, सत्य बोल्ने र कसैको निन्दा वा अपमान नगर्ने।
• मन्त्र र कीर्तन: प्रतिदिन भगवान् विष्णुको मूल मन्त्र "ॐ नमो भगवते वासुदेवाय" वा विष्णु सहस्रनामको पाठ गर्ने।
• दान र सेवा: गरिब, असहाय, ब्राह्मण तथा गाईलाई अन्न, वस्त्र र दक्षिणा दान गर्ने।
• जमिनमा सुत्ने: सम्भव भएसम्म चतुर्मास अवधिभर खाटमा नलगी जमिनमा चटाई वा ओछ्यान ओछ्याएर सुत्नुलाई उत्तम मानिन्छ।

२. के नगर्ने? (Don'ts)

• अन्न र अभक्ष्य भोजन निषेध: एकादशीका दिन चामल तथा अन्न पूर्ण रूपमा त्याग्ने। चतुर्मासभर तामसिक भोजन (मासु, माछा, अण्डा, लसुन, प्याज र मदिरा) को सेवन कडा रूपमा निषेध गरिन्छ।
• महिना अनुसारका त्याग्नुपर्ने खानेकुरा: चतुर्मासको नियम अनुसार स्वास्थ्य र धार्मिक सन्तुलनका लागि यी चीजहरू त्याग्नुपर्छ:
  • पहिलो महिना (साउन): हरियो सागसब्जी (साग) खानु हुँदैन।
  • दोस्रो महिना (भदौ): दही खानु हुँदैन।
  • तेस्रो महिना (असोज): दूध खानु हुँदैन।
  • चौथो महिना (कात्तिक): दुई दल भएका गेडागुडी (दालहरू) र तोरीको तेल खानु हुँदैन।
• माङ्गलिक कार्यमा रोक: भगवान् विष्णु शयन गर्ने भएकाले यो चार महिनाको अवधिमा विवाह, व्रतबन्ध, गृहप्रवेश जस्ता ठुला शुभ र माङ्गलिक कार्यहरू गरिँदैन।
• कपाल र दाह्री काट्न निषेध: व्रत बस्ने पुरुषहरूले विशेष गरी चतुर्मास अवधिभर वा एकादशीका दिन कपाल, दाह्री र नङ काट्न नहुने शास्त्रीय मान्यता छ।
• दिउँसो सुत्न नहुने: एकादशी र व्रतको दिनमा दिउँसो सुत्नुलाई शास्त्रमा निषेध गरिएको छ, यसले व्रतको फल नष्ट हुने विश्वास गरिन्छ।

यस व्रतका विषयमा तपाईं थप के जान्न चाहनुहुन्छ?

• चतुर्मास व्रतको अन्त्य (साङ्गे) गर्ने कार्तिक शुक्ल एकादशी (हरिबोधनी एकादशी) को विधि
• व्रत बस्दा स्वास्थ्य बिग्रिन नदिन कस्तो खालको फलाहार वा आहार लिने?