आज हरितालिका तीज: व्रतको शास्त्रीय महत्त्व, पौराणिक कथा र पशुपतिनाथको प्रत्यक्ष अपडेट

काठमाडौँ, भदौ २९ [बिहीबार]-नेपाली हिन्दु नारीहरूको महान् धार्मिक तथा सांस्कृतिक चाड हरितालिका तीज आज देशभर भगवान् शिव र माता पार्वतीको पूजा-आराधना गरी हर्षोल्लासका साथ मनाइँदै छ।

अघिल्लो दिन मध्यराति अडिलो र पोषिलो दर खाएका व्रतालुहरूले आज निराहार र निर्जला व्रत बसेर तीज मनाउने परम्परा छ। आजको दिन काठमाडौँको पशुपतिनाथ मन्दिरसहित देशभरका शिवालयहरूमा पूजाआजा र दर्शन गर्ने व्रतालु महिलाहरूको बिहानैदेखि ठूलो घुइँचो लागेको छ। शास्त्रीय र पौराणिक महत्त्वसहित पशुपतिनाथ मन्दिर परिसरको आजको प्रत्यक्ष अपडेट तल प्रस्तुत गरिएको छ:

 शास्त्रीय महत्त्व र पौराणिक कथा

'हरित' र 'आलिका' दुई शब्द मिलेर हरितालिका शब्द बनेको छ, जसको अर्थ साथीहरूद्वारा हरण गरिएकी भन्ने हुन्छ। शास्त्रीय मान्यता अनुसार, यो व्रत बस्नाले विवाहित महिलाहरूका पति दीर्घायु हुने र अविवाहित युवतीहरूले इच्छाएको पति पाउने धार्मिक विश्वास छ।

पौराणिक कालमा हिमालय पुत्री पार्वतीले भगवान् शिवलाई पतिको रूपमा पाउनका लागि बाल्यकालदेखि नै कठोर तपस्या गरेकी थिइन्। तर, पिता हिमालयले उनको विवाह भगवान् विष्णुसँग गरिदिने तयारी गरेपछि सखी (साथी) हरूले पार्वतीलाई हरण गरेर घना जङ्गलमा लुकाउन लगे। सोही जङ्गलमा पार्वतीले बालुवाको शिवलिङ्ग स्थापना गरी निरहार, निर्जला कठोर व्रत बसेपछि प्रसन्न भई भगवान् शिवले उनलाई पत्नीका रूपमा स्वीकार गर्नुभएको धार्मिक कथा छ। 

महर्षि आपस्तम्बले उल्लेख गरेअनुसार चतुर्थीसहितको तृतीया तिथि यस व्रतका लागि उत्तम फलदायक मानिन्छ। द्वितीया तिथिसँग योग भएको दिन भने हरितालिका व्रत गर्नु हुँदैन।

यस दिन विवाहित महिला पतिको दीर्घायु र अविवाहित महिला सुयोग्य वरको कामना गर्दै व्रत बस्ने गर्छन्। शास्त्रीय रूपमा महिला र पुरुष दुवैले यो व्रत गर्नुपर्ने विधान भए पनि समाजमा भने महिलाले मात्र श्रीमान्‌को दीर्घायुको कामना गर्दै व्रत बस्ने परम्परा स्थापित छ। भाद्र शुक्ल तृतीयाका दिन व्रत बसी शिव–पार्वतीको पूजा र उपासना गर्नाले सुख, शान्ति तथा कल्याण प्राप्ति हुने धार्मिक विश्वास रहँदै आएको छ।

पौराणिक कथाअनुसार सत्ययुगमा हिमालयपुत्री पार्वतीले गौरीघाटमा कठोर तपस्या गरी महादेवलाई पतिको रूपमा पाउने वरदान पाएकी थिइन्। पिता हिमालयले उनको इच्छाविपरीत भगवान् विष्णुसँग विवाह गरिदिन खोजेपछि पार्वतीले आफ्ना सखीहरूलाई उक्त समस्या सुनाएकी थिइन्।

पार्वती ठुलो समस्यामा परेको थाहा पाएपछि सखीहरूले उनलाई हरण गरेर कसैले नदेख्ने गुप्त स्थानमा लुकाएर राखे। साथीहरूले लुकाएकै ठाउँमा पार्वतीले निराहार व्रत बसी महादेवलाई पतिका रूपमा प्राप्त गरिन्। यसरी साथीहरूद्वारा पार्वती हरण भएको दिन भाद्र शुक्ल तृतीया परेकाले सोही समयदेखि हरितालिका तीजको व्रत बस्ने प्रचलन सुरु भएको धर्मशास्त्रीय मत छ। यस अवसरमा महिलाहरू भेला भई खुसीयालीका साथ नाचगान गर्ने गर्छन्। तीजका गीतमा भगवान्‌को भक्तिगाथाका साथै महिलाका आन्तरिक पीडा र मनोभावना अभिव्यक्त भएको पाइन्छ।

संस्कृत भाषाका ‘हरित’ र ‘आलिका’ दुईवटा शब्द मिलेर ‘हरितालिका’ शब्द बनेको छ। जसमा ‘हरित’ शब्दको अर्थ हरण गरिएको र ‘आलिका’ शब्दको अर्थ साथी वा सखी भन्ने हुन्छ। सत्ययुगमा आजकै दिन निराहार व्रत बसेर पार्वतीले महादेवलाई स्वामीका रूपमा पाएकी हुनाले यस दिन व्रत बस्दा सम्पूर्ण मनोकामना पूरा हुने जनविश्वास छ।

हरितालिका तीजको व्रत निराहार (केही पनि नखाई), जलाहार (जल पिएर) वा फलाहार (फलमूलादि खाएर) बस्न सकिन्छ। शास्त्रमा ‘सर्वतः आत्मानं गोपायेत्’ अर्थात् जसरी भए पनि आफ्नो शरीर र स्वास्थ्यको रक्षा गर्नुपर्छ भनिएको छ। त्यसैले आफ्नो स्वास्थ्यको अवस्थालाई ध्यानमा राखी उपर्युक्त तीन प्रकारमध्ये जुन व्रत बस्दा स्वास्थ्य बिग्रँदैन, त्यही विधि अपनाउनु उचित हुन्छ।

 स्वास्थ्यका कारण निराहार बस्न असमर्थ महिला वा पुरुषले जल, सखरखण्ड, पिँडालु, तरुल, केरा, आँप, अम्बा, दूधजस्ता हवनीय वस्तुका साथै गुरुको वचनद्वारा अनुमोदित कुराहरू सेवन गर्न सक्छन्। स्कन्द पुराणमा उल्लेख भएअनुसार औषधि सेवन गर्दा व्रत भङ्ग हुँदैन। एकादशी र तीजको व्रतमा अन्न भोजन गर्नु हुँदैन तर फल, मूल, दूध र जल भने ग्रहण गर्न मिल्छ।

व्रत बस्ने शास्त्रीय विधि

हरितालिका तीज व्रतको आफ्नै विशिष्ट र पवित्र शास्त्रीय विधि रहेको छ:

• सङ्कल्प र स्नान: तीजको दिन बिहानै सूर्योदयअघि उठेर स्नान गरी पवित्र चोखो रातो वा हरियो पहिरन लगाई व्रतको सङ्कल्प गरिन्छ।
• बालुवाको शिवलिङ्ग पूजा: पूजा कोठा वा पवित्र स्थानमा माटो वा बालुवाको शिवलिङ्ग बनाई गणेश, शिव र माता पार्वतीको मूर्ति स्थापना गरी चन्दन, फूल र विशेष गरी बेलपत्र चढाएर विधिपूर्वक पूजा गरिन्छ।
• व्रतकथा र अखण्ड दीप: पूजापछि हरितालिका तीजको पौराणिक व्रतकथा अनिवार्य रूपमा सुन्ने र भगवान् शिवको आरती गरी रातभर अखण्ड दियो (महादीप) बालेर जाग्राम बस्ने गरिन्छ।
• पारन (व्रत समापन): भोलिपल्ट अर्थात् गणेश चतुर्थीको दिन बिहान पुनः पूजाआजा गरी ब्राह्मण वा आफन्तलाई दान-दक्षिणा दिएर चोखो अन्न ग्रहण गरी व्रत समापन गरिन्छ।

 पशुपतिनाथ मन्दिरको भीडभाड र दर्शन व्यवस्थापन

आज हरितालिका तीजको मुख्य दिन पशुपतिनाथ मन्दिरमा लाखौँ व्रतालु महिलाहरूको अभूतपूर्व घुइँचो लागेको छ। पशुपति क्षेत्र विकास कोषका अनुसार आज बिहान ३ बजेदेखि नै पशुपतिनाथका चारै वटा मुख्य ढोकाहरू खुला गरिएको छ।

• लाम (लाइन) को व्यवस्थापन: भीड व्यवस्थापनका लागि गुह्येश्वरी-गौरीघाट (उत्तर), जयबागेश्वरी-भुवनेश्वरी (पश्चिम), र एयरपोर्ट-पिङ्गलास्थान (दक्षिण) तर्फबाट गरी छुट्टाचुट्टै लामहरूको व्यवस्था गरिएको छ। लाइन निरन्तर अगाडि बढिरहेकाले एकजना दर्शनार्थीले औसतमा ४५ मिनेटदेखि १ घण्टाभित्र दर्शन गरिसक्ने वातावरण मिलाइएको छ। सुरक्षाका लागि पुरुषहरूलाई आज मन्दिरभित्र प्रवेश निषेध गरिएको छ।
• सुरक्षा र स्वयंसेवक परिचालन: चोरी र उच्छृङ्खल गतिविधि रोक्न सादा पोसाकका प्रहरीसहित ४ हजारभन्दा बढी सुरक्षाकर्मीहरू तैनाथ छन् भने सीसीटीभी क्यामेराबाट चौबीसै घण्टा निगरानी भइरहेको छ। लाम व्यवस्थापन र जुत्ता-चप्पल कक्षका लागि २ हजार ५० स्वयंसेवकहरू खटिएका छन्।
• स्वास्थ्य र आकस्मिक शिविर: दिनभरको कडा व्रतका कारण व्रतालुहरू बिरामी पर्न सक्ने जोखिमलाई ध्यानमा राख्दै मन्दिर परिसरमै १० भन्दा बढी ठाउँमा निःशुल्क आकस्मिक स्वास्थ्य शिविर र एम्बुलेन्स सेवा तयारी अवस्थामा राखिएको छ।

पशुपतिनाथको मुख्य मन्दिर परिसर, मृगस्थली र बागमती किनार आसपासका क्षेत्रहरू रातो र हरियो पहिरनमा सजिएका महिलाहरूले भरिभराउ भएका छन्। दिदीबहिनीहरू समूह-समूहमा मिलेर तीजका परम्परागत गीतहरूमा नाचगान गर्दै रमाइलो गरिरहेका छन्, जसले पशुपति क्षेत्रलाई पूर्ण रूपमा उत्सवमय बनाएको छ।