तिहारको तेस्रो दिन आज गाईपूजा: गौमाताको सम्मानमा टीका र माला लगाइँदै

काठमाडौँ। नेपालीहरूको दोस्रो ठुलो महान् चाड तिहार (यमपञ्चक) अन्तर्गत आज कार्तिक कृष्ण औँसीका दिन देशभरि गाईको पूजाआजा गरी गाईपूजा पर्व मनाइँदै छ। सनातन हिन्दु धर्ममा अत्यन्त पवित्र र पूजनीय मानिएको गाईलाई आजको दिन गहुँत, गोबर र दूधसहित धार्मिक विधिपूर्वक पूजा गरी मीठा-मीठा परिकार खान दिने परम्परा छ।

नेपालका कतिपय क्षेत्र र समुदायमा लक्ष्मीपूजाकै दिन बिहान गाईपूजा गर्ने परम्परा भए पनि शास्त्रानुसार औँसीको अन्त्य र प्रतिपदाको सुरुआत हुने समयमा गाईपूजा गर्ने विधान रहेको छ।

‘गौमाता’ को धार्मिक र कृषि महत्त्व

गाईले दिने दूध आमाको दूध जत्तिकै पोषिलो र स्वास्थ्यवर्द्धक मानिने भएकाले वैदिक सनातन धर्ममा गाईलाई ‘गौमाता’ का रूपमा सम्मान गरिन्छ। गाईबाट प्राप्त हुने दूध, दही, घिउ, गोबर र गहुँत (पञ्चगव्य) धार्मिक कार्यमा अनिवार्य मानिन्छन्। कृषि प्रधान देश नेपालमा मल र गहुँतका माध्यमबाट खेतीपातीमा समेत गाईको बहुउपयोगी भूमिका रहिआएको छ। आजको दिन विधिपूर्वक गाईको पूजा गर्नाले पुण्य प्राप्त हुने र घरमा सुख-समृद्धि छाउने जनविश्वास छ।

वैतरणी पार गर्ने जनविश्वास र गाईदानको बदलिँदो स्वरूप

धार्मिक मान्यता अनुसार रक्षाबन्धन अर्थात् जनैपूर्णिमाका दिन दाहिने हातमा बाँधिएको डोरो (रक्षाबन्धन) लाई आजका दिन गाईको पुच्छरमा बाँधिदिने गरिन्छ। यसो गर्नाले मृत्युपश्चात् कष्टकर वैतरणी नदी सजिलै पार भइने गहिरो धार्मिक जनविश्वास रहिआएको छ।

धर्मशास्त्रका जानकार प्रा. डा. रामचन्द्र गौतमका अनुसार वैदिक परम्परामा विभिन्न धार्मिक तथा पितृ कार्यहरूमा गाईदान गर्ने ठुलो विधान छ। तर, पछिल्लो समय सहरबजारमा गाईको सहज उपलब्धता नहुँदा गाईको सङ्कल्प गरेर नगद वा भेटी राख्ने चलन व्यावहारिक रूपमा बढ्दै गएको छ।

भोलि गोवर्द्धन पूजा, म्ह पूजा र नेपाल संवत्

यमपञ्चकको चौथो दिन भोलि कात्तिक २५ गते हलौहले गोरुको पूजा (गोवर्द्धन पूजा) र गोरुपूजा मनाइनेछ। सोही दिन नेवार समुदायमा आफ्नो शरीरको आफैँ पूजा गर्ने विशिष्ट पर्व आत्मपूजा (म्हा पूजा) र नयाँ वर्ष नेपाल संवत् ११४७ को स्वागत गरिनेछ। त्यसैगरी, कात्तिक २६ गते दिदीबहिनी र दाजुभाइबीचको अद्वितीय स्नेहको प्रतीक भाइटीका मनाएसँगै यस वर्षको झिलिमिली तिहार पर्व समापन हुनेछ।