भारतीय नीतिगत 'घेराबन्दी'-भारतको अवरोधपछि नेपाली चिया उद्योग बन्द, लाखौं किलो चिया गोदाममै

भारतीय चिया बोर्ड (Indian Tea Board) ले नयाँ र झन्झटिलो गुणस्तर परीक्षण प्रक्रिया लागू गरेपछि नेपालको मुख्य नगदे बाली चिया उद्योग अहिले गम्भीर अस्तित्वको संकटमा पुगेको छ। भारततर्फको निर्यात ठप्प हुँदा नेपाली बजार र गोदामहरूमा १० लाख किलोभन्दा बढी तयारी चिया थन्किएको छ भने बिक्री नभएर आर्थिक संकट गहिरिएपछि इलाम र झापाका ८० भन्दा बढी चिया उद्योगहरू बन्द हुने संघारमा पुगेका छन्। 

संकटको मुख्य कारण: भारतीय नीतिगत 'घेराबन्दी'

• नयाँ एसओपी (SOP) को मार: भारतीय चिया बोर्डले नेपालबाट आयात गरिने चियामा नयाँ 'स्ट्यान्डर्ड अपरेटिङ प्रोसिड्युर' (SOP) लागू गर्दै आयातकर्ताको गोदाममै पुगेर हरेक बोराको नमुना संकलन गर्ने नियम बनाएको छ। 
• परीक्षणमा ढिलासुस्ती: संकलन गरिएको नमुनाको प्रयोगशाला प्रतिवेदन (Lab Report) आउन १५ देखि २० दिन वा महिना दिनसम्म लाग्ने गरेको छ। रिपोर्ट नआएसम्म बिक्री गर्न पूर्ण प्रतिबन्ध लगाइएको छ। 
• नष्ट गर्ने अव्यवहारिक नियम: परीक्षणका क्रममा सामान्य कैफियत देखिएमा चिया भारतकै गोदाममा नष्ट गर्नेसम्मको कठोर नियम थपिएपछि भारतीय व्यापारीहरू नेपाली चिया खरिद गर्न हच्किएका छन्। 

१० लाख किलो बढी चिया अलपत्र, उद्योग बन्दको घोषणा

नेपाली भन्सार पार गरेर भारतको कोलकाता पुगेको करिब ३ लाख किलो तयारी चिया भारतीय गोदामहरूमा अलपत्र परेको छ.। यता नेपालभित्रका चिया उद्योगहरूमा पनि ७ लाख किलोभन्दा बढी चिया स्टक भएर थन्किएको छ। 

उत्पादित चिया बिक्री नभएपछि सूर्योदय अर्थोडक्स टी प्रोड्युसर्स एसोसिएसन नेपाल सहितका चिया उत्पादक संघहरूले चिया उद्योग बन्द गर्ने घोषणा गरेका छन्। यस निर्णयबाट पहाडका ५६ र तराईका ३० गरी कुल ८६ चिया उद्योगहरू प्रत्यक्ष प्रभावित भएका छन्। 

किसान र मजदुर मारमा

• भुक्तानी रोक्का: चिया बिक्री नभएर गोदाम भाडा र अन्य खर्च बढेपछि उद्योगीहरूले किसानलाई हरियो पत्तीको मूल्य भुक्तानी गर्न सकेका छैनन्।
• बगानमै कुहिने जोखिम: 'फस्ट फ्लस' (पहिलो टिपाइ) को मुख्य सिजन चलिरहँदा उद्योग बन्द भएपछि किसानहरूको करोडौँ मूल्यको हरियो चिया पत्ती बगानमै बिक्न नपाई नष्ट हुने खतरा बढेको छ।
• रोजगारीको संकट: यस उद्योगमा आश्रित ६० हजारभन्दा बढी चिया मजदुर र हजारौँ किसान परिवारको रोजिरोटी नै खोसिने अवस्था सिर्जना भएको छ।

कूटनीतिक पहलको माग

नेपालबाट वार्षिक करिब ७० लाख किलोभन्दा बढी अर्थोडक्स चिया निर्यात हुन्छ, जसको ९० प्रतिशत बजार भारतमै निर्भर छ। चिया उद्योगी र स्थानीय जनप्रतिनिधिहरूले यो समस्या प्राविधिक मात्र नभई 'अघोषित नाकाबन्दी' जस्तै भएको भन्दै तत्काल नेपाल सरकारलाई उच्चस्तरीय कूटनीतिक पहल गरी भारतीय अवरोध हटाउन जोडदार माग गरेका छन्। 

भारतीय चिया बोर्ड (Indian Tea Board) को कडा नीतिका कारण सृजित चिया संकट गहिरिँदै गएपछि नेपालका उद्योगीहरूले आन्दोलनस्वरूप उद्योग नै ठप्प पार्ने बाध्यकारी निर्णय लिएका छन् भने नेपाल सरकारले यसबारे कूटनीतिक पहल अघि बढाएको छ। भारतले गत मे १ देखि लागू गरेको नयाँ गुणस्तर परीक्षण मापदण्ड (SOP) का कारण निर्यात ठप्प हुँदा नेपाली बगान र उद्योगहरूमा १० लाख किलोभन्दा बढी तयारी चिया अलपत्र परेको छ। यस संकटले पूर्वी नेपालका इलाम र झापाका कुल ८३ वटा चिया उद्योग पूर्ण रूपमा बन्द हुने अवस्थामा पुगेका छन्।

चिया उद्योगीहरूको आधिकारिक भनाइ र असन्तुष्टि

• भण्डारण क्षमता अभाव र बाध्यकारी बन्द: सूर्योदय अर्थोडक्स टी प्रोड्युसर्स एसोसिएसनका अध्यक्ष डिल्ली श्रेष्ठका अनुसार उद्योगका गोदामहरू तयारी चियाले खचाखच भरिएका छन्। उनले भने, "हामीले किसानबाट हरियो पत्ती किनेर चिया त बनायौँ, तर बजार ठप्प छ। भण्डारण गर्ने ठाउँ नै नभएपछि र किसानलाई समयमै भुक्तानी दिन नसकिने भएपछि उद्योग बन्द गर्नुको विकल्प रहेन।" 
• विभेदकारी र झन्झटिलो नियम: चिया उद्यमी पूनम राईले भारतीय चिया बोर्डको कदमलाई विभेदकारी (Discriminatory) र गैर-भन्सार अवरोधको रूपमा टिप्पणी गरेकी छिन्। चियालाई सीमा नाका पार गर्न दिने तर कोलकाता लगायतका भारतीय आयातकर्ताका गोदाममा पुगेपछि महिनौँसम्म नमुना परीक्षणका नाममा रोकेर राख्ने र सामान्य कैफियत देखिए नष्ट गर्नेसम्मको नियम न्यायसंगत नभएको उद्योगीहरूको ठहर छ। 
• आर्थिक दबाब र मजदुरको बिचल्ली: नेपाल चिया उत्पादक संघका अध्यक्ष आदित्य पराजुलीले चिया बिक्री नहुँदा उद्योगीहरू चरम आर्थिक दबाबमा परेको बताएका छन्। यस संकटले चिया बगानमा आश्रित ३० हजारभन्दा बढी किसान परिवार र करिब १ लाख मजदुरको दैनिक रोजीरोटी खोसिएको र उनीहरूलाई ज्याला दिनसमेत नसकिएको पराजुलीले उल्लेख गरे। 

नेपाल सरकार र जनप्रतिनिधिको प्रयास

• सदनमा ध्यानाकर्षण र 'जीटूजी' वार्ताको माग: प्रतिनिधिसभाको बैठकमा नेपाली कांग्रेसका सांसद नरेन्द्रकुमार केरुङले चिया क्षेत्रको भयावह अवस्थाबारे संसद्को ध्यानाकर्षण गराउँदै भारत सरकारसँग तत्काल 'जीटूजी' (सरकार–सरकार) तहमा उच्चस्तरीय वार्ता गरी अवरोध खुलाउन माग गरेका छन्। 
• उच्चस्तरीय कूटनीतिक पहलको तीव्र माग: इलामका सांसद सुहाङ नेम्वाङले प्रधानमन्त्री कार्यालय, परराष्ट्र मन्त्रालय, र नयाँ दिल्लीस्थित नेपाली दूतावासमार्फत द्रुत कूटनीतिक पहल गर्न सरकारसँग जोडदार माग गरेका छन्। उनले प्रशासनिक ढिलासुस्तीका कारण किसानको वर्षभरिको मिहिनेत र उद्योगको लगानी बालुवामा पानी बन्न नहुने भन्दै सामाजिक सञ्जालमार्फत सरकारलाई झकझक्याएका छन्। 
• परराष्ट्र मन्त्रालयको समन्वय: सूर्योदय नगरपालिकाका तर्फबाट कूटनीतिक दबाब बढेपछि परराष्ट्र मन्त्रालयले यसबारे आवश्यक कानुनी र प्राविधिक समन्वय सुरु गरेको जनाएको छ। मन्त्रालयका अनुसार काठमाडौंस्थित भारतीय दूतावास र नयाँ दिल्लीस्थित नेपाली दूतावासमार्फत चिया निर्यातको गाँठो फुकाउन सकारात्मक संवाद र समन्वय भइरहेको छ। [
• दीर्घकालीन समाधानको प्रस्ताव: सरकारले नेपालको खाद्य प्रविधि तथा गुण Severe नियन्त्रण विभागले जारी गर्ने प्रयोगशाला प्रमाणपत्रलाई भारतले स्वतः मान्यता दिने गरी दुई देशबीच पारस्परिक मान्यता सम्झौता (MRA) गर्नुपर्ने र नेपालकै प्रयोगशालाहरूलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको बनाउन बजेट विनियोजन गर्नुपर्ने विषयमा गृहकार्य थालेको छ। 

• भारतीय बजारमाथिको अत्यधिक निर्भरता र हालैको ‘घेराबन्दी’ ले पुर्‍याएको क्षतिपछि नेपालका चिया उद्योगी र सरकारले चीन, पाकिस्तान, र युरोप जस्ता वैकल्पिक अन्तर्राष्ट्रिय बजारहरूमा पहुँच बढाउन रणनीतिक गृहकार्य सुरु गरेका छन्। हाल नेपालमा उत्पादित ९० प्रतिशत अर्थोडक्स चिया र ५० प्रतिशत सीटीसी (CTC) चिया कम मूल्यमै भए पनि भारतीय बजारमै निर्यात हुने गरेको छ। एकल बजारमाथिको यही निर्भरता नै वर्तमान चिया संकटको मुख्य कारण मानिएको छ। 

  वैकल्पिक अन्तर्राष्ट्रिय बजारको सम्भावना र चुनौती

• चीन: प्रिमियम मूल्य र शून्य भन्सारको अवसर
  • उच्च मूल्यको सम्भावना: भारतीय बजारमा नेपाली चियाले प्रतिपटक औसत ६५० रुपैयाँ र युरोपमा ९०० रुपैयाँ पाउँदा चीनको प्रिमियम बजारमा सोही गुणस्तरको चिया प्रति किलो ३ हजार ५०० रुपैयाँसम्ममा बिक्री हुन सक्ने सम्भावना छ।
  • शून्य भन्सार सुविधा: चीन सरकारले नेपाल जस्ता अति कम विकसित मुलुकहरूका ९८ प्रतिशत उत्पादनलाई शून्य भन्सार (Duty-Free) सुविधा दिएको छ, जसमा चिया पनि समेटिएको छ। हालै रसुवागढी (Gyirong) र तातोपानी नाका हुँदै चियाको जमिन मार्गबाट निर्यात सुरु भइसकेको छ।
  • पुरस्कार र पहिचान: चिनियाँ चिया प्रतियोगितामा नेपाली चियाले स्वर्ण पदक जितेपछि त्यहाँका व्यापारीहरू इलामका बगानहरूमै आउन थालेका छन्। तर, 'सरकार–सरकार' (G2G) तहमा बलियो सम्झौता हुन नसक्दा निर्यातको परिमाण अझै न्यून छ। 
• पाकिस्तान: सीटीसी (CTC) चियाको ठूलो बजार
  • उच्च माग र सम्भावना: पाकिस्तान विश्वकै ठूलो चिया आयातकर्तामध्ये एक हो र नेपाली झापामा उत्पादित सीटीसी चियाका लागि यो निकै उत्तम विकल्प मानिएको छ।
  • भारतीय अवरोध: नेपालबाट भारतको स्थल मार्ग हुँदै पाकिस्तान चिया पठाउन खोज्दा भारतीय पक्षले आफ्नो भूमि प्रयोग गर्न नदिई ट्रकहरू रोकेर बाधा पुर्‍याउने गरेको राष्ट्रीय चिया तथा कफी विकास बोर्ड (NTCDB) का अधिकारीहरूको भनाइ छ। यद्यपि, कूटनीतिक समन्वयपछि केही खेप निर्यात सफल भएको छ। 
• युरोप र अमेरिका: 'अर्गानिक' चियाको आकर्षण
  • ट्रेडमार्कको प्रयोग: जर्मनी, फ्रान्स, रुस, र अमेरिका जस्ता देशहरूमा नेपाली अर्थोडक्स र स्पेसियालिटी (Specialty) चियाको माग तीव्र रूपमा बढिरहेको छ। नेपालले हाल "Nepal Tea: Quality from the Himalayas" नामक सामूहिक ट्रेडमार्क प्रयोग गरेर तेस्रो मुलुकमा ब्रान्डिङ सुरु गरेको छ।
  • कडा मापदण्डको चुनौती: युरोपेली देशहरूले उच्च गुणस्तर र 'अर्गानिक' प्रमाणीकरण (Organic Certification) को माग गर्छन्। नेपालमा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको प्रयोगशाला (Lab) नहुँदा ती देशहरूको मापदण्ड पूरा गर्न प्राविधिक कठिनाइ भइरहेको छ।

• अबको बाटो र सरकारी रणनीति

  राष्ट्रिय चिया तथा कफी विकास बोर्डका कार्यकारी निर्देशक डा. विष्णुप्रसाद भट्टराईका अनुसार पुरानो बजार (भारत) संकटमा परेपछि अब जर्मनी, जापान, संयुक्त अरब इमिरेट्स (UAE), डेनमार्क, र क्यानडा जस्ता नयाँ ११ सम्भावित देशहरूमा बजार विस्तारको तयारी थालिएको छ। यसका लागि उद्योग, वाणिज्य तथा आपूर्ति मन्त्रालयमार्फत ती देशहरूमा नेपाली चियाको ट्रेडमार्क दर्ता गर्ने प्रक्रिया अघि बढाइएको छ।

• नेपालले तत्काल ध्यान दिनुपर्ने प्रमुख वैकल्पिक बजार र तिनका फाइदाहरू यस प्रकार छन्:

  १. चीन (प्रिमियम र अर्गानिक बजार)

• उच्च मूल्यको फाइदा: चीनमा नेपाली अर्थोडक्स चियाको प्रति किलो मूल्य ३ हजार ५०० रुपैयाँसम्म पाउन सकिन्छ [risingnepaldaily.com], जुन भारतमा पाइने मूल्यभन्दा निकै बढी हो।
• भन्सार छुटको अवसर: चीनले नेपाललाई ९८ प्रतिशत वस्तुमा शून्य भन्सार (Duty-Free) सुविधा दिएको छ, जसमा चिया पनि समावेश छ।
• भौगोलिक सहजता: तातोपानी र रसुवागढी जस्ता उत्तरी नाकाहरू पूर्ण रूपमा सञ्चालनमा आइसकेकाले स्थल मार्गबाटै चिया सिधै चिनियाँ बजारमा पुर्‍याउन सहज छ।

• २. पाकिस्तान (सीटीसी चियाको ठूलो बजार)

• विशाल माग: पाकिस्तान विश्वकै सबैभन्दा धेरै चिया आयात गर्ने देशमध्ये एक हो। झापामा उत्पादित सीटीसी (CTC) चियाका लागि यो बजार सबैभन्दा उपयुक्त विकल्प हो।
• भारतीय अवरोधको निकास: भारतले आफ्नो स्थल मार्ग प्रयोग गरी पाकिस्तान चिया लैजान अवरोध गरे पनि हवाई मार्ग वा बङ्गलादेश हुँदै समुद्री मार्ग प्रयोग गरेर निर्यात सहज बनाउन सकिन्छ।

• ३. खाडी मुलुकहरू (संयुक्त अरब इमिरेट्स र साउदी अरब)

• 'हिमालयन ब्रान्ड' को आकर्षण: दुबई र रियाद जस्ता ठूला व्यापारिक केन्द्रहरूमा प्रिमियम र गुणस्तरीय चियाको माग उच्च छ।
• उच्च क्रयशक्ति: त्यहाँ बस्ने मानिसहरूको क्रयशक्ति बढी भएकाले नेपालले 'Quality from the Himalayas' सामूहिक ट्रेडमार्क प्रयोग गरेर महँगो मूल्यमा चिया बेच्न सक्छ।

• ४. युरोप र अमेरिका (अर्गानिक र ब्ल्याक टी)

• जर्मनी र फ्रान्समा उच्च माग: युरोपेली देशहरू (विशेष गरी जर्मनी, फ्रान्स, र रुस) नेपाली अर्थोडक्स, ग्रीन टी, र ह्वाइट टी का लागि ठूला बजार हुन्।
• पारदर्शी व्यापार: युरोपेली बजारहरूमा गैर-भन्सार अवरोध (Non-tariff barriers) कम हुन्छ र सम्झौताअनुसारको भुक्तानी सुरक्षित हुन्छ।

• ---

  बजार विस्तारका लागि चाल्नुपर्ने कदमहरू

  वैकल्पिक बजारमा पुग्न नेपालले तत्काल दुईवटा मुख्य काम गर्नुपर्ने विज्ञहरूको सुझाव छ:

• अन्तर्राष्ट्रिय प्रयोगशाला (Lab) स्थापना: युरोप र अमेरिकाले खोज्ने 'केमिकल रेसिड्यू' (Chemical Residue) र गुणस्तर परीक्षण नेपालमै गर्न अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको प्रयोगशाला बनाउनु पर्छ।
• कुटनीतिक पहल (G2G सम्झौता): नेपाल सरकारले चीन, पाकिस्तान, र युरोपेली देशहरूसँग व्यापार सम्झौता गरी नेपाली चियाको बजार ग्यारेन्टी गर्नुपर्छ