इजरायलमा आज ऐतिहासिक आमनिर्वाचन: नेतान्याहुको सत्ता जोगाउने अन्तिम लडाइँ, कडा चुनौती दिँदै पूर्वसैन्य प्रमुख आइजेनकोट

तेल अभिब (इजरायल) । इजरायलमा नयाँ संसद् (नेसेट) चयनका लागि आज (मंगलबार) आम निर्वाचन भइरहेको छ। सन् २०२३ को अक्टोबर ७ मा हमासको नेतृत्वमा भएको भीषण सीमापार आक्रमण र त्यसपछिको लामो क्षेत्रीय युद्धको पृष्ठभूमिमा यो निर्वाचन भइरहेकाले यसलाई इजरायलको राजनीतिक भविष्य निर्धारण गर्ने सबैभन्दा ऐतिहासिक र महत्त्वपूर्ण राजनीतिक मोडका रूपमा हेरिएको छ।

वर्तमान प्रधानमन्त्री बेन्जामिन नेतान्याहुको राजनीतिक अस्तित्व र उनको युद्धकालीन नीतिको परीक्षाका रूपमा लिइएको यस चुनावमा उनलाई पूर्वसेना प्रमुख तथा नवगठित मध्यमार्गी दल 'याशर' (Yashar!) का नेता गादी आइजेनकोटले सबैभन्दा ठूलो र कडा चुनौती दिएका छन्।

नेतान्याहुको राजनीतिक अस्तित्व र युद्धकालीन रणनीति

करिब १५ वर्षभन्दा बढी समय इजरायलको शासन सत्ता सम्हालिसकेका दक्षिणपन्थी 'लिकुड' (Likud) पार्टीका नेता बेन्जामिन नेतान्याहुका लागि यो चुनाव सत्ता जोगाउने अन्तिम लडाइँ बनेको छ। अक्टोबर ७ को विनाशकारी आक्रमण रोक्न असफल भएको र देशलाई गम्भीर सुरक्षा संकटमा धकेलेको भन्दै देशभित्रै उनको तीव्र आलोचना र विरोध भइरहेको छ। हजारौँ इजरायली नागरिकले हमासको नियन्त्रणमा रहेका बन्धकहरूलाई रिहा गर्न ठोस कदम नचालेको र आफ्ना भ्रष्टाचार मुद्दाहरूबाट बच्नका लागि युद्धलाई लम्ब्याएको आरोप लगाउँदै सडक प्रदर्शन गर्दै आएका छन् ।

नेतान्याहुले आफ्नो चुनावी अभियानमा "नो सरेन्डर" (No Surrender - आत्मसमर्पण नगर्ने) को आक्रामक नारा अघि सारेका छन्। उनले विपक्षीहरूलाई सुरक्षा मामिलामा कमजोर रहेको र अरब पार्टीहरूसँग मिलेर राष्ट्रिय सुरक्षामा सम्झौता गर्न सक्ने आरोप लगाएका छन्। प्यालेस्टाइन मुद्दामा उनको अडान स्पष्ट छ; उनले कुनै पनि हालतमा प्यालेस्टाइन राज्य बन्न नदिने र यो भूमि इजरायलकै मात्र भएको दाबी दोहोर्‍याउँदै आएका छन्। यदि यो चुनाव नेतान्याहुले हारेमा उनले अदालतमा चलिरहेका भ्रष्टाचारका मुद्दा र सम्भावित जेल सजायको प्रत्यक्ष सामना गर्नुपर्ने हुन्छ ।

गादी आइजेनकोट: 'साझा राष्ट्रिय त्याग'को नयाँ विकल्प

पूर्वसैन्य प्रमुख (सन् २०१५-२०१९) ६६ वर्षीय गादी आइजेनकोट यतिबेला नेतान्याहुको विकल्प खोजिरहेका मतदातामाझ सबैभन्दा लोकप्रिय नेताका रूपमा उदायका छन् । उनको पार्टी 'याशर' (जसको हिब्रू अर्थ 'सीधा' वा 'स्पष्टवादी' हुन्छ) को नाम अक्टोबर ७ का एक बन्धकको भनाइ— "यो दायाँ पनि होइन, बायाँ पनि होइन, यो सीधा (याशर) हो"—बाट प्रेरित छ।

आइजेनकोटका मुख्य चुनावी एजेन्डाहरू:

• अक्टोबर ७ को असफलतामाथि छानबिन: नेतान्याहुले रोक्दै आएको अक्टोबर ७ को सुरक्षा र गुप्तचर निकायको असफलतामाथि एक स्वतन्त्र राज्यस्तरीय उच्चायोग गठन गर्ने प्रतिज्ञा।
• सबैका लागि समान सैन्य सेवा: इजरायलको अर्थतन्त्र र सैन्य प्रणालीमा ठूलो भार बनिरहेको अति-अर्थोडक्स (हारेदी) यहूदी युवाहरूका लागि पनि अनिवार्य सैन्य वा राष्ट्रिय सेवा लागू गर्ने प्रतिबद्धता।
• लोकतान्त्रिक संस्थाहरूको रक्षा: न्यायपालिकाको स्वतन्त्रता, कानुनको शासन, प्रेस स्वतन्त्रता र अल्पसंख्यकहरूको अधिकारको संरक्षण।

जारी युद्धमा आइजेनकोटले आफ्ना कान्छा छोरा (गाल आइजेनकोट) र दुई भतिजाहरूलाई गुमाएका छन्। यो व्यक्तिगत र पारिवारिक शोकले उनलाई राजनीतिक अभिजात वर्गभन्दा भिन्न, 'साझा राष्ट्रिय त्याग र इमानदारिताको प्रतीक'का रूपमा जनतामाझ स्थापित गरेको छ। यद्यपि, द्वि-राष्ट्र समाधान (Two-state solution) को सवालमा उनी पनि नेतान्याहु जस्तै अनुदार छन् र दुई देशको सिद्धान्तलाई एउटा गल्ती मान्दछन्।

चुनावी समीकरण र साना दलहरूको भूमिका (Kingmakers)

इजरायलको संसद् (नेसेट) मा कुल १२० सिट छन् र सरकार गठनका लागि ६१ सिटको बहुमत आवश्यक पर्छ [१]। इजरायलको पूर्ण समानुपातिक निर्वाचन प्रणालीका कारण कुनै पनि एकल दलले बहुमत ल्याउन सक्दैनन् र सधैँ गठबन्धन सरकार नै बन्ने गरेको छ।

यस निर्वाचनमा प्रमुख तीनवटा ब्लकहरू प्रतिस्पर्धामा छन्:

• नेतान्याहु गठबन्धन: लिकुड पार्टी (Likud), अति-राष्ट्रवादी इतामार बेन-गभिरको जुस पावर (Jewish Power) र बेजालेल स्मोट्रिचको रिलिजियस जायोनिस्ट पार्टी (Religious Zionist Party) [१]।
• आइजेनकोटको विपक्षी मोर्चा: सेप्टेम्बरमा भएको गैर-आक्रमण सम्झौताअनुसार याशर (Yashar!), द डेमोक्र्याट्स (The Democrats), र अभिग्दोर लियबरम्यानको यिस्राएल बेतेनु (Yisrael Beytenu) एक ठाउँमा उभिएका छन्।
• नफ्ताली बेनेट र याइर लापिडको 'बैयाचाद' (Beyachad): पूर्वप्रधानमन्त्री नफ्ताली बेनेट र विपक्षी नेता याइर लापिडको दलहरू मिलेर बनेको यो गठबन्धनले पनि आफूलाई नयाँ दक्षिणपन्थी-मध्यमार्गी शक्तिका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ, जसले देशको खस्कँदो अर्थतन्त्र र जीवनस्तरको मुद्दा उठाएको छ।

३.२५% को चुनावी थ्रेसहोल्ड पार गर्न संघर्ष गरिरहेका साना पार्टीहरू र करिब २० प्रतिशत जनसंख्या ओगटेका अरब नागरिकहरूको प्रतिनिधित्व गर्ने अरब पार्टीहरू (राअम र संयुक्त सूची) यसपटक कसको सरकार बन्ने भन्ने कुराको निर्धारण गर्ने मुख्य 'किङमेकर' बन्न सक्ने अनुमान गरिएको छ।

प्रमुख चुनावी क्षेत्र र मतदानको तथ्यांक

देशभरका करिब ७३ लाख ३१ हजार योग्य मतदाताका लागि हजारौँ मतदान केन्द्रहरू तोकिएका छन्। यसपटक चुनावी परिणामलाई प्रभावित पार्न सक्ने दुई प्रमुख क्षेत्रहरू रहेका छन्:

• तेल अभिब र तटीय क्षेत्र: यो क्षेत्र परम्परागत रूपमा मध्यमार्गी र उदारवादी मतदाताहरूको गढ मानिन्छ, जहाँ आइजेनकोटको याशर र लापिड-बेनेटको गठबन्धन बलियो देखिन्छ।
• जेरुसेलम र यहूदी बस्तीहरू (वेस्ट बैंक): यो क्षेत्र नेतान्याहुको लिकुड र कट्टरपन्थी धार्मिक दलहरूको मुख्य आधार क्षेत्र हो।

विदेशी नियोगहरूमा रहेका कूटनीतिक कर्मचारीहरूको मतदान यसअघि नै सम्पन्न भइसकेको छ, जसमा ८६ प्रतिशत मत खसेको थियो, जुन अघिल्लो चुनावको तुलनामा १७ प्रतिशत बढी हो। यसले जनतामा चुनावप्रतिको उच्च चासो र गम्भीरता झल्काउँछ।

अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिक्रिया र भू-राजनीतिक असर

यो निर्वाचनको नतिजालाई लिएर विश्व समुदायको नजर इजरायलमा टिकेको छ।

• संयुक्त राज्य अमेरिका: अमेरिकी प्रशासनले आधिकारिक रूपमा चुनावी प्रक्रियामा कुनै टिप्पणी नगरे पनि नेतान्याहुको अति-दक्षिणपन्थी सरकारसँग बाइडेन प्रशासनको सम्बन्ध चिसो रहँदै आएको छ। अर्कोतर्फ, डोनाल्ड ट्रम्पले नेतान्याहुको विजय आवश्यक रहेको भन्दै खुला वकालत गरेका छन्।
• अरब राष्ट्रहरू र इरान: साउदी अरब र अन्य खाडी मुलुकहरूले इजरायलमा आउने नयाँ नेतृत्वले गाजा र लेबनानमा जारी युद्धविराम र क्षेत्रीय स्थिरताका लागि कस्तो कदम चाल्छ भन्ने कुरालाई नजिकबाट हेरिरहेका छन्। इरानले भने नेतान्याहुको बहिर्गमन वा निरन्तरता दुवै अवस्थामा आफ्नो सैन्य रणनीति तैनाथ राखेको छ।

सम्भावित परिणाम र राजनीतिक परिदृश्यहरूअन्तिम जनमत सर्वेक्षणहरूका अनुसार इजरायलमा फेरि पनि त्रिशंकु संसद् बन्ने र कुनै पनि ब्लकले सहजै ६१ सिटको जादुई संख्या छुन नसक्ने स्पष्ट संकेतहरू देखिएका छन् । यस्तो अवस्थामा निम्न परिदृश्यहरू सम्भव छन्:
१. नेतान्याहुको निरन्तरता: यदि साना धार्मिक र दक्षिणपन्थी दलहरूले थ्रेसहोल्ड पार गरेर नेतान्याहुलाई समर्थन गरेमा उनी पुनः सत्तामा रहनेछन् ।
२. विपक्षी गठबन्धनको सरकार: आइजेनकोटको नेतृत्वमा साना अरब दलहरूको बाह्य समर्थन वा बेनेट-लापिडको सहयोगमा वैकल्पिक सरकार बन्न सक्छ ।
३. राष्ट्रिय एकता वा आलोपालो प्रधानमन्त्री: संकटकालीन अवस्थालाई व्यवस्थापन गर्न लिकुड र याशर मिलेर राष्ट्रिय एकताको सरकार बनाउने र आइजेनकोट तथा नेतान्याहुबीच आलोपालो प्रधानमन्त्री बन्ने सम्झौता हुन सक्छ।
४. गतिरोध र पुनः निर्वाचन: यदि कुनै पनि सरकार बन्न सकेन भने इजरायल फेरि राजनीतिक अस्थिरतामा फस्नेछ र आगामी महिनाहरूमा छैटौँ पटक चुनावमा जानुपर्नेछ, जतिबेलासम्म नेतान्याहु नै कामचलाउ प्रधानमन्त्री रहिरहनेछन्।

आगामी नोभेम्बर ४ मा निर्वाचनको अन्तिम र आधिकारिक नतिजा आएपछि मात्र इजरायल कुन दिशामा अघि बढ्छ भन्ने कुराको तस्बिर प्रष्ट हुनेछ ।