महानगरको ‘डन्डा’ कि राज्यको चरम असफलता? ह्विल लकको विवादमा आत्मदाह गरेका राइडर गणेशको मृत्यु, माइतीघरदेखि संसदसम्म आक्रोशको ज्वाला

काठमाडौँ । काठमाडौँको सडकमा श्रम गरेर गुजारा चलाउने एक गरिब नेपाली नागरिकले अन्ततः राज्यको "निर्मम प्रणाली" र "प्रशासनिक आतङ्क" का कारण ज्यान गुमाउनुपरेको छ । बिहीबार त्रिपुरेश्वरस्थित राहदानी विभाग अगाडि आफ्नै शरीरमा पेट्रोल खन्याएर आगो लगाएका २५ वर्षीय राइडर गणेश नेपालीको वीर अस्पतालको बर्न सेन्टरमा उपचारका क्रममा आज बिहान मृत्यु भएको छ ।

श्रीमती र ३ वर्षकी अवोध छोरीलाई भक्तपुरको एउटा डेरा कोठामा छाडेर बिहानै ५ बजेदेखि सडकमा पसिना बगाउन निस्किएका गणेशले दिउँसो १:४५ बजे आफ्नै शरीरलाई जलेको अङ्गारे कोइला बनाउने निर्णय गरे । यो दुखद घटनाले काठमाडौँको सडकलाई मात्र होइन, समग्र देशको न्याय प्रणाली र सुशासनको नारालाई नै गम्भीर रूपमा कठघरामा उभ्याइदिएको छ ।

 आत्मदाहको भित्री कारण: १ हजार रुपैयाँको जरिवाना र महानगरको दादागिरी

प्रहरी र प्रत्यक्षदर्शीका अनुसार गणेश नेपाली राती–दिन नभनी राइड सेयरिङ (पठाओ/इनड्राइभर) गरेर परिवार पाल्थे र दुबई वैदेशिक रोजगारीमा जाने तयारीका साथै लोकसेवाको तयारी गरिरहेका थिए । बिहीबार दिउँसो राहदानी विभाग अगाडि उनले यात्रु पर्खिने क्रममा मोटरसाइकल रोकेका थिए । त्यही क्रममा काठमाडौँ महानगरपालिकाका नगर प्रहरीहरू आएर उनको मोटरसाइकलमा 'ह्विल लक' (पाङ्ग्रामा साँचो) लगाइदिए ।

गणेशले आफू गरिब परिवारको भएको र जरिवाना तिर्न नसक्ने भन्दै मोटरसाइकल छोडिदिन नगर प्रहरीसँग पटक–पटक अनुनय–विनय गरे । तर नगर प्रहरीले उनको कुरा सुन्नुको साटो उल्टै गालीगलौज गर्दै मोटरसाइकल उठाउन गाडी (टोड ट्रक) बोलाए । गणेशले केही दिनअघि मात्रै गाउँको भतिजलाई म्यासेज पठाउँदै लेखेका थिए— "हिजो सामान लिन जाँदा महानगरको पुलिसले थुनिदियो यार, अब १ हजार तिर्नुपर्छ (रुँदै गरेको इमोजी) " लगातारको जरिवाना, गरिबी, र महानगर प्रहरीको अपमान सहन नसकी उनले रिस र डिप्रेसनको झोकमा मोटरसाइकलको पाइपबाट पेट्रोल निकालेर आफ्नै शरीरमा आगो लगाए । अस्पतालमा दाइसँग बोलेका उनका अन्तिम शब्द थिए— "आमाबुबालाई राम्रोसँग हेर्नू, यो सबै महानगरका कारण भएको हो" ।

शुक्रबार बसेको प्रतिनिधिसभा बैठकको आकस्मिक र विशेष समयमा विभिन्न राजनीतिक दलका सांसदहरूले गणेश नेपालीको मृत्युलाई "राज्य प्रायोजित र अमानवीय प्रणालीको परिणाम" भन्दै संसद् तातेको छ ।

• रास्वपा सांसद गणेश कार्की: "एउटा नियम उल्लंघन गर्दा सजाय हुनुपर्छ, तर यदि नियम पालना गर्नुभन्दा मर्नु सजिलो लाग्ने अवस्था आउँछ भने, कि नियम बदल्नुपर्छ कि मान्छेलाई बुझाउनुपर्छ । मान्छेभन्दा ठूलो नियम र दल हुन सक्दैन ।"
• एमाले प्रमुख सचेतक ऐन महर: "सरकार स्टन्टमा मात्रै केन्द्रित भयो । सुकुम्बासी हुन् वा गणेश नेपाली, नागरिकलाई जबर्जस्ती मृत्युको मुखमा धकेल्ने काम राज्यले गरिरहेको छ ।" उहाँले संसद्कै रोष्ट्रममा उभिएर सरकार विरुद्ध चर्को नाराबाजी समेत गर्नुभएको थियो ।
• नेपाली कांग्रेसकी सांसद सीता थपलिया (उर्मिला): उहाँले प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाह (बालेन) को पुराना फेसबुक स्टाटस स्मरण गराउँदै भन्नुभयो— "हिजो प्रेम आचार्यले नयाँ बानेश्वरमा आत्मदाह गर्दा स्टाटस लेख्ने बालेन शाह आज आफ्नै शासनकालमा गरिब नागरिकले आत्मदाह गर्दा किन मौन हुनुहुन्छ ? के तपाईंको शासनमा गरिबले बाँच्नै नपाउने हो ?"
• गृहमन्त्री सुधन गुरुङको जवाफ: संसद्मा सांसदहरूको आक्रोश र प्रश्नको जवाफ दिँदै गृहमन्त्री गुरुङले घटनाप्रति गम्भीर दुःख व्यक्त गर्नुभयो । उहाँले घटनाको निष्पक्ष छानबिनका लागि डीआईजी गोविन्द थपलियाको नेतृत्वमा ५ सदस्यीय छानबिन समिति गठन गरिएको र घटनामा संलग्न ३ जना महानगर प्रहरीलाई नियन्त्रणमा लिएर अनुसन्धान सुरु भइसकेको जानकारी दिनुभयो ।
  

चौतर्फी आलोचना र नगर प्रहरीमाथि "गुन्डागर्दी" को आरोप लागेपछि काठमाडौँ महानगर प्रहरी प्रमुख विष्णुप्रसाद जोशीले महानगरको तर्फबाट आधिकारिक स्पष्टीकरण र घटनाको क्रोनोलोजी सार्वजनिक गर्नुभएको छ ।

महानगर प्रहरी प्रमुख जोशीका अनुसार महानगर प्रहरीले आफ्नो क्षेत्राधिकारभित्र रहेर अनधिकृत पार्किङ हटाउने र फुटपाथ व्यवस्थापन गर्ने नियमित कार्यअन्तर्गत नै राहदानी विभाग अगाडि 'ह्विल लक' गरेको हो । महानगरले यसअघि सर्वोच्च अदालतले २०८२ पुस २३ गते गरेको एउटा फैसलाको नजिर दिँदै अनधिकृत पार्किङमा ह्विल लक गर्ने र कारबाही गर्ने पूर्ण कानुनी अधिकार महानगर प्रहरीसँग सुरक्षित रहेको दाबी गरेको छ । महानगरका अनुसार ह्विल लक लगाएको झन्डै दुई घण्टासम्म गणेश नेपालीले "म जरिवाना तिर्दिनँ, गाडी जहाँ लैजाने हो लैजाऊ" भन्दै अडान लिएका थिए । त्यसपछि नगर प्रहरी र ट्राफिक प्रहरीको संयुक्त टोलीले मोटरसाइकल उठाउन (टो गर्न) गाडी बोलाएपछि रिसको झोकमा गणेशले मोटरसाइकलको पाइपबाट पेट्रोल निकालेर आकस्मिक रूपमा आफ्नै शरीरमा आगो लगाएका थिए ।

महानगरले घटनाप्रति दुःख व्यक्त गरे पनि आफ्ना कर्मचारीहरूले कुनै अमानवीय व्यवहार नगरेको र ड्युटीमा खटिएका बेला अप्रत्याशित रूपमा यो घटना घटेको दाबी गरेको छ ।

पछिल्लो समय काठमाडौँमा राइडर र सडक व्यापारीहरूमाथि भइरहेको बल प्रयोगको प्रवृत्तिलाई लिएर समाजशास्त्री र सहरी सुशासनविद्हरूले चिन्ता व्यक्त गरेका छन् । सहरलाई "सफा र सुन्दर" बनाउने बहानामा अनौपचारिक क्षेत्रका श्रमजीवी र निम्न वर्गीय नागरिकको आत्मसम्मान र बाँच्न पाउने अधिकार (Dignity of Labour) माथि निरन्तर प्रहार भइरहेको र डिजिटल प्रणाली (E-Challan) को साटो सडकमै साँचो हाल्ने र 'क्याट एन्ड माउस' (बिरालो र मुसाको खेल) जस्तो कार्यशैलीले नै यस्ता त्रासदीहरू निम्त्याएको विश्लेषकहरूको ठहर छ ।

गणेश नेपालीको मृत्युको खबर सार्वजनिक हुनासाथ काठमाडौँमा आक्रोशको ज्वालामुखी विस्फोट भएको छ । सर्वसाधारण, युवा पुस्ता र विशेष गरी राइडरहरूले राज्यको क्रूरता विरुद्ध प्रदर्शन सुरु गरेका छन् । माइतीघर मण्डलामा जम्मा भएका सयौँ युवा, राईडर तथा सर्वसाधारणहरूले बालेन  सरकार विरुद्ध चर्को नाराबाजी गरेका छन् । उनीहरूले "गरिब मार्न पाइँदैन", "महानगरको आतङ्क बन्द गर", "बालेन, तिम्रो अत्यधिक मोह नै गणेशको आत्मदाह हो" भन्दै प्लेकार्ड प्रदर्शन गरे ।

 आक्रोशित भीडले वीर अस्पताल घेराउ गरेपछि अस्पताल परिसरमा ठूलो सङ्ख्यामा दङ्गा नियन्त्रण प्रहरी परिचालन गरिएको छ । मृतकका परिवार र आफन्तहरूले संसद् र महानगरले पीडित परिवारको लालनपालनको पूर्ण जिम्मेवारी र दोषी नगर प्रहरीलाई कारबाही नगर्दासम्म शव नबुझ्ने अडान लिएका छन् ।

 संसदमा बोल्दै विभिन्न दलका सांसदहरूले यसलाई "राज्य प्रायोजित हत्या" को संज्ञा दिएका छन् । राप्रपाका ज्ञानेन्द्र शाहीले गृहमन्त्रीलाई प्रश्न गर्दै भने, "तपाईं मन्त्री हो कि कन्टेन्ट क्रिएटर? देशमा गरिबले बाँच्नै नपाउने नीति कहिलेसम्म चल्छ?" । एमाले र रास्वपाका सांसदहरूले पनि महानगरको कानुनको लठ्ठी सर्वसाधारणमाथि मात्रै बर्सिने गरेको भन्दै तत्काल उच्चस्तरीय निष्पक्ष छानबिनको माग गरेका छन् ।

जनताको चर्को दबाब र आक्रोशपछि प्रहरी वृत्त कालिमाटीले घटनाको समयमा गणेश नेपालीसँग विवाद गर्ने र ह्विल लक लगाउने महिला प्रहरीसहित ३ जना महानगरका नगर प्रहरीहरूलाई नियन्त्रणमा लिएर अनुनय–विनय र सोधपुछ सुरु गरेको छ । गृह मन्त्रालयले डीआईजी गोविन्द थपलियाको नेतृत्वमा ५ सदस्यीय उच्चस्तरीय छानबिन समिति गठन गरिसकेको छ, जसले सुरक्षा र प्रशासनिक कमजोरीको छानबिन गर्नेछ ।  स्वतन्त्र चालक फाउन्डेसनले घटनामा नगर प्रहरीले 'टेजर' (इलेक्ट्रिक गन) समेत प्रयोग गरेको हुनसक्ने आशंका गर्दै निष्पक्ष र पारदर्शी छानबिनको माग गरेको छ । 

काठमाडौँ उपत्यकाको सुरक्षा अवस्था राइडर गणेश नेपालीको आत्मदाहपछि सिर्जना भएको नागरिक आक्रोश र सडक प्रदर्शनका कारण अत्यन्तै संवेदनशील र तनावपूर्ण बनेको छ । सम्भावित अशान्ति र तोडफोड रोक्न नेपाल प्रहरी र सशस्त्र प्रहरी बल (APF) ले उपत्यकाका मुख्य प्रशासनिक तथा संवेदनशील क्षेत्रहरूमा उच्च सुरक्षा सतर्कता (हाई अलर्ट) अपनाएका छन् ।

 नेपालीको निधन भएको वीर अस्पताल परिसरमा मृतकका आफन्त, अधिकारकर्मी र आक्रोशित युवाहरूको भीड बढ्दै गएपछि अस्पताल क्षेत्रमा सुरक्षा घेरा अभूतपूर्व रूपमा कडा पारिएको छ ।

सम्भावित तोडफोड र अस्पताल ठप्प पार्ने प्रयासलाई असफल बनाउन दङ्गा नियन्त्रण प्रहरी (Riot Police) र वाटर क्यानन सहितको टोली तैनाथ गरिएको छ  प्रहरीले प्रदर्शनकारीहरूलाई अस्पतालको मुख्य इमर्जेन्सी वार्डतर्फ अगाडि बढ्नबाट रोक्न भद्रकाली र महाँकाल क्षेत्रमा ब्यारिकेड राखेको छ ।

तीन वर्षअघि (२०७९ माघ १० गते) नयाँ बानेश्वरमा इलामका प्रेमप्रसाद आचार्यले आत्मदाह गर्दा तत्कालीन समयमा विपक्षी मोर्चामा रहेका र हाल सरकार एवं शक्तिमा रहेका बालेन्द्र शाह (बालेन) र रवि लामिछानेले राज्य प्रणाली र तत्कालीन ओली-देउवा (कांग्रेस-एमाले) को राजनीतिक सिन्डिकेट विरुद्ध कडा आक्रोश पोख्दै फेसबुक स्टेटस लेखेका थिए । 

गणेश नेपालीको दुःखद निधनपछि [१.४.६] जनताले हिजो प्रतिपक्षमा हुँदा बालेन र रविले लेखेका तिनै पुराना स्टेटसहरू स्मरण गराउँदै आज उनीहरू आफैँ सत्तामा हुँदा किन नागरिक मर्न बाध्य छन् भन्दै प्रश्न उठाइरहेका छन् [१.३.२]।

तत्कालीन समयमा उनीहरूले लेखेका हुबहु फेसबुक स्टेटसहरू यस प्रकार छन्:

. बालेन्द्र शाह (बालेन शाह) को तत्कालीन फेसबुक स्टेटस:

प्रेमप्रसाद आचार्यको आत्मदाहलगत्तै बालेन शाहले राज्यको चरम असफलता र कानुनी प्रणालीको खोट औँल्याउँदै आक्रोश पोखेका थिए :

"एउटा नागरिकले आत्मदाह गर्नुपर्ने परिस्थितिको मुख्य दोषी राज्य हो । हामीले कस्तो व्यवस्था निर्माण गर्‍यौँ, जहाँ इमानदार भएर बाँच्न खोज्ने मान्छेले आफ्नो ज्यान आफैँ आगो लगाएर फाल्नुपर्छ? देशमा ठूला व्यापारी, बिचौलिया र भ्रष्टहरूको सिन्डिकेट चल्दासम्म साना उद्यमी र गरिब नागरिक यसरी नै पिसिइरहनेछन्। यो आत्महत्या होइन, राज्यले गरेको हत्या हो। हामी यो असफल राज्य प्रणालीलाई नबदलेसम्म चुप बस्ने छैनौँ।"

 रवि लामिछाने (रास्वपा सभापति) को तत्कालीन फेसबुक स्टेटस:

रवि लामिछानेले प्रेम आचार्यको निधनमा आफू र आफ्नो नयाँ पार्टी समेत दोषी रहेको भन्दै तत्कालीन पुराना दलहरूको सिन्डिकेट विरुद्ध यसरी स्टाटस लेखेका थिए:

"एउटा नागरिकले आत्मदाह गर्नुपर्ने परिस्थितिको वर्णन गर्न अब के नै बाँकी रह्यो र  ।... हामी जस्ता नयाँहरुको आगमनले समेत तपाईंमा उत्साह थप्न सकेन, आशा जगाउन सकेन, आत्मदाहको निर्णय फेर्न सकेन । यसमा हामी दोषी छौं, म दोषी छु ।" 

 आज जनताको आक्रोश: "हिजो र आजको चरित्र किन बदलियो?"

गणेश नेपालीको आत्मदाहपछि अहिले सामाजिक सञ्जालमा बालेन र रविका तिनै पुराना स्टेटसका स्क्रिनसटहरू भाइरल भइरहेका छन् । जनताले फेसबुक र सडकमा उनीहरू विरुद्ध तीव्र आक्रोश पोखिरहेका छन्:

• "हिजो राज्य असफल देख्नेहरू आज आफैँ राज्य हुन्": सर्वसाधारणले प्रश्न गरिरहेका छन् कि हिजो केपी ओली र शेरबहादुर देउवाको सरकार हुँदा "राज्य असफल भयो" र "यो राज्यले गरेको हत्या हो" भन्ने बालेन शाह आज आफैँ देशको नेतृत्व (प्रधानमन्त्री) मा हुँदा र उनको महानगर प्रहरीको ज्यादतीका कारण २५ वर्षे युवाले आत्मदाह गर्दा त्यो चाहिँ कसको असफलता हो ?
• "नयाँ आए पनि आशा जागेन": रविको पुरानो स्टेटसलाई कोट गर्दै राईडर र युवाहरूले लेखेका छन्— "हिजो नयाँ आएर आशा जगाउन सकिनौँ भन्दै माफी माग्ने रविजी, आज तपाईंहरू आफैँ पूर्ण बहुमतको सरकारमा गृह मन्त्रालय चलाएर बस्दा पनि सडकमा श्रम गरेर खाने गरिबले आत्मदाह नै रोज्नुपर्ने नियति किन बदलिएन ?"