हर्मुज जलमार्ग पूर्ण रूपमा बन्द गर्ने इरानको घोषणा: विश्व बजारमा तेल संकट र मूल्यवृद्धिको तीव्र जोखिम

काठमाडौँ, जेठ २८ । विश्वकै सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण इन्धन आपूर्ति मार्ग मानिने 'स्ट्रेट अफ हर्मुज' (हर्मुज जलमार्ग) लाई पूर्ण रूपमा बन्द गर्ने इरानले घोषणा गरेको छ । अमेरिकासँग बढ्दो भू-राजनीतिक तनाव र सैन्य टकरावका बीच इरानले चालेको यो कदमले विश्वभरको ऊर्जा बजारमा ठूलो हलचल पैदा गरिदिएको छ । इरानको यो कठोर निर्णय सार्वजनिक भएसँगै अन्तर्राष्ट्रिय क्षेत्रमा तेल ट्याङ्करहरू बीच बाटोबाटै फर्कन थालेका छन् भने विश्व बजारमा कच्चा तेलको मूल्य आकाशिने खतरा बढेको छ ।

रणनीतिक रूपमा किन महत्त्वपूर्ण छ हर्मुज जलमार्ग?

हर्मुज जलमार्ग ओमान र इरानको बीचमा अवस्थित एउटा साँघुरो समुद्री मार्ग हो, जसले उथले खाडी (Persian Gulf) लाई ओमानको खाडी र अरब सागरसँग जोड्दछ ।

• तेल आपूर्तिको लाइफलाइन: विश्वभर खपत हुने कुल कच्चा तेलको करिब २० प्रतिशतभन्दा बढी (दैनिक झण्डै २ करोड ब्यारेल तेल) यही जलमार्ग भएर ओसारपसार हुन्छ ।

• खाडी मुलुकको मुख्य बाटो: साउदी अरब, संयुक्त अरब इमिरेट्स (UAE), कुवेत, इराक र कतार जस्ता प्रमुख तेल उत्पादक राष्ट्रहरूले आफ्ना पेट्रोलियम उत्पादन बाह्य देशमा निर्यात गर्न यही मार्गको प्रयोग गर्छन् ।

• एलपीजी (LPG) को संकट: तेल मात्र नभई विश्वकै ठूलो एलपीजी उत्पादक कतारले पनि यसै मार्गबाट ग्याँस आपूर्ति गर्ने भएकाले विश्वभर खाना पकाउने ग्याँसको समेत अभाव हुने देखिएको छ ।

इरानको निर्णय र अमेरिकाको रणनीति

इरानको तर्फबाट इस्लामिक रिभोलुस्नरी गार्ड कर्प्स (IRGC) ले हर्मुज जलमार्गमा आफ्नो नियन्त्रण सुदृढ गर्दै नयाँ कडा नियमहरू लागू गरेको छ । इरानले अमेरिकासँगको सैन्य सन्देश आदानप्रदानमा समेत रोक लगाएको दाबी अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमहरूले गरेका छन् ।

यस संकटलाई टार्न र जलमार्ग खुला गराउनका लागि अमेरिकाले कूटनीतिक पहल सुरु गरेको छ । यसै क्रममा अमेरिकाले इरानमाथि दबाब बढाउन चिनियाँ पक्षसँग समेत गुहार मागेको बुझिएको छ, किनकि चीन खाडी मुलुकको तेल र इरानको प्रमुख व्यापारिक साझेदार हो ।

विश्व बजार र एसियामा पर्ने प्रभाव

विशेषज्ञहरूका अनुसार यो जलमार्ग लामो समयसम्म बन्द रहेमा विश्व आर्थिक मन्दीको चपेटामा पर्न सक्छ ।

नेपालमा कस्तो असर पर्ला?

नेपाल आफैँले तेल उत्पादन नगर्ने र शतप्रतिशत इन्धन आयातमा निर्भर रहेकाले अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा हुने मूल्यवृद्धिको सीधा असर नेपालमा पर्नेछ । भारतले महँगोमा कच्चा तेल किन्नु परेमा नेपाल आयल निगमले खरिद गर्ने पेट्रोलियम पदार्थको मूल्य पनि ह्वात्तै बढ्नेछ । यसले गर्दा नेपालमा यातायात भाडा, दैनिक उपभोग्य वस्तु र समग्र बजारमा चर्को मूल्यवृद्धि (महँगी) निम्त्याउने जोखिम उच्च रहन्छ ।

 हर्मुज जलमार्गलाई इरानले परमाणु हतियारभन्दा पनि शक्तिशाली रणनीतिक साधनका रूपमा प्रयोग गर्दै आएको छ । यदि यो नाकाबन्दी तत्कालै कूटनीतिक प्रयासबाट नखोलिएमा, यसले विश्व ऊर्जा बजारलाई ठप्प पार्ने मात्र नभई तेस्रो विश्वयुद्धको जस्तै सैन्य संकट निम्त्याउन सक्ने खतरा रहेको भू-राजनीतिक विश्लेषकहरूले चेतावनी दिएका छन् ।