नाना पाटेकरको महाप्रस्थान: सह-कलाकारहरूको ताजा शोक सन्देश र ७५ वर्षे जीवनको गौरवशाली यात्रा

काठमाडौँ, २२ असोज। बलिउड र मराठी चलचित्र उद्योगका सर्वकालीन महान् एवं दिग्गज अभिनेता नाना पाटेकरको ७५ वर्षको उमेरमा निधन भएको छ। बिहीबार बिहान गोवाको डोना पाउलास्थित आफ्नै निवासमा गम्भीर हृदयघात (कार्डियक एरेस्ट) भएपछि उनलाई अस्पताल पुर्‍याइएको थियो। चिकित्सकहरूले ४५ मिनेटसम्म लगातार सीपीआर (resuscitation) गर्दा पनि उनको होस नखुलेपछि बिहीबार बिहान ५:२० बजे मृत घोषित गरेका हुन्। 

उनका छोरा मल्हार पाटेकरले निधनको पुष्टि गरेका छन्। उनको पार्थिव शरीरको कानुनी प्रक्रिया (Medico-legal case) सकिएपछि पोष्टमार्टम गर्ने तयारी भइरहेको छ। उनको अद्वितीय अभिनय र विशिष्ट संवाद शैलीका कारण नेपाली दर्शकमाझ पनि उनी उत्तिकै लोकप्रिय थिए। 

बलिउडका सह-कलाकारहरूको भावुक शोक सन्देश

नाना पाटेकरको असामयिक निधनको खबर सार्वजनिक भएलगत्तै उनीसँग विभिन्न चलचित्रहरूमा स्क्रिन सेयर गरेका बलिउडका शीर्ष कलाकारहरूले सामाजिक सञ्जालमार्फत गम्भीर दुःख व्यक्त गर्दै श्रद्धाञ्जली अर्पण गरेका छन्:

अक्षय कुमार ('वेलकम' र 'हाउसफुल ५' का को-स्टार):
नाना पाटेकरसँग चर्चित कमेडी चलचित्र 'वेलकम' र हालै प्रदर्शनको तयारीमा रहेको 'हाउसफुल ५' मा सहकार्य गरेका अभिनेता अक्षय कुमारले भावुक ट्वीट गर्दै लेखेका छन्, “नानाजीको निधनको खबरले म निकै स्तब्ध र दुःखी भएको छु। उहाँ ती दुर्लभ कलाकारहरूमध्ये एक हुनुहुन्थ्यो, जसले दर्शकलाई मन्त्रमुग्ध पार्नका लागि धेरै अतिरिक्त प्रयास गरिरहनु पर्दैनथ्यो। त्यो आवाज, त्यो गम्भीरता र हरेक अभिनयमा देखिने त्यो इमानदारिता... उहाँ वास्तवमै आफैँमा एक अद्वितीय र बेग्लै पहिचान हुनुहुन्थ्यो。 उहाँसँग काम गर्दाका यादहरू म सधैँ मनमा सजाएर राख्नेछु। तपाईंको अभाव सधैँ खड्किरहनेछ, नानाजी।”

रितेश देशमुख ('ब्लफमास्टर' र 'हाउसफुल ५' का को-स्टार):
अभिनेता रितेश देशमुखले सामाजिक सञ्जाल एक्स (X) मा नाना पाटेकरको तस्बिर सेयर गर्दै यसलाई 'एउटा युगको अन्त्य' भनेका छन्। उनले मराठी र अंग्रेजी दुवै भाषामा श्रद्धाञ्जली दिँदै लेखेका छन्, “म यतिबेला निःशब्द छु। मलाई यस्तो महसुस भइरहेको छ कि जणू कुनै ठूलो ट्रकले मलाई ठक्कर दियो। नाना पाटेकरजीको निधनको खबरले म मर्माहत छु। अभिनयमा उहाँको कुनै तुलना हुन सक्दैनथ्यो, उहाँले आफ्नो फरक ब्राण्डको अभिनयले मानिसको मनमा राज गर्नुभयो। पर्दामा ठूलो नायक, भयानक खलनायक वा गम्भीर कमेडी– उहाँले हरेक भूमिकालाई न्याय गर्नुभयो। उहाँ वास्तविक जीवनमा पनि पर्दापछाडिको महानायक हुनुहुन्थ्यो, जसले किसान र दुःखीहरूको सेवामा 'नाम फाउन्डेसन' मार्फत अथक काम गर्नुभयो।”

नील नितिन मुकेश ('जेल' का को-स्टार):
दिग्गज अभिनेता नील नितिन मुकेशले नाना पाटेकरको योगदानलाई स्मरण गर्दै लेखेका छन्, “नाना पाटेकरजीको निधनले मलाई निकै दुःखी बनाएको छ। उहाँ भारतीय चलचित्र जगतमा आफ्नै बेग्लै छाप छोड्न सफल एक उत्कृष्ट अभिनेता हुनुहुन्थ्यो। उहाँको दमदार अभिनय त सधैँ सम्झिइनेछ नै, तर त्यसका साथै उहाँले कसरी अनगिन्ती नवोदित कलाकारहरूलाई आफ्नै पहिचान बनाउन प्रेरणा र पखेटा दिनुभयो, त्यो पनि बिर्सन सकिँदैन। उहाँ भारतीय सिनेमाका एक सच्चा लिजेन्ड (महान् व्यक्तित्व) हुनुहुन्छ। तपाईंको विरासत सधैँ जीवित रहनेछ सर, ओम शान्ति।” 

विश्वनाथदेखि नानासम्म: ७५ वर्षे जीवनको पूर्ण कथा

बाल्यकाल र सडकको कठोर संघर्ष

१ जनवरी १९५१ मा महाराष्ट्रको रायगढ (मुरुद-जन्जिरा) मा एक मध्यमवर्गीय परिवारमा जन्मिएका नाना पाटेकरको वास्तविक नाम विश्वनाथ पाटेकर थियो। उनको बाल्यकाल निकै अभाव र आर्थिक संकटमा गुज्रियो। उनका पिताको कपडाको व्यापार पूर्ण रूपमा टाट पल्टिएपछि परिवारमा चरम आर्थिक विपत्ति आइलागेको थियो।

कलिलो १३ वर्षको उमेरदेखि नै नानाले परिवार पाल्नका लागि मुम्बईका सडकमा काम गर्नुपरेको थियो। उनले सडकमा जेब्रा क्रसिङ पेन्ट गर्ने र चलचित्रका पुराना पोस्टरहरू रंगाउने काम गरेर दैनिक ३५ रुपैयाँ र एक छाक खाना कमाउने गर्दथे। सडकको यही कठोर भोगाइले उनलाई जीवनको वास्तविक संवेदना बुझ्न सघायो, जुन पछि उनको अभिनयको मुख्य विशेषता (Authenticity) बन्यो।

कला क्षेत्रमा प्रवेश र बलिउडमा उदय

मुम्बईका प्रसिद्ध सर जे.जे. इन्स्टिच्युट अफ एप्लाइड आर्टबाट व्यावसायिक कला (कमर्सियल आर्ट) को पढाइ पूरा गरेपछि उनको झुकाव मराठी रंगमञ्च (थिएटर) तर्फ बढ्यो। थिएटरमा आफ्नो अभिनयलाई तिखारेपछि उनले सन् १९७८ मा चलचित्र 'गमन' बाट बलिउडमा डेब्यु गरेका थिए।

सुरुवाती दिनमा साना भूमिकाहरूमा देखिएका नानालाई सन् १९८० को दशकको उत्तरार्धमा आएका चलचित्र अङ्कुश र सलाम बोम्बे! ले पहिचान दिलाए। तर, सन् १९८९ मा निर्देशक विधु विनोद चोपडाको चलचित्र 'परिन्दा' मा निर्वाह गरेको मानसिक रूपमा विक्षिप्त खलनायक (क्राइम लर्ड) 'अन्ना' को भूमिकाले उनलाई बलिउडमा एक शक्तिशाली र निर्विकल्प अभिनेताका रूपमा स्थापित गरिदियो। 

अभिनयका माइलस्टोन: 'क्रान्तिवीर' देखि 'नटसम्राट' सम्म

नाना पाटेकरको संवाद डेलिभरी (Dialogue Delivery) को एक फरक, द्रुत र आक्रामक शैली थियो। उनी जब पर्दामा चिच्याउँथे वा मौन बस्थे, दर्शकहरू मन्त्रमुग्ध हुन्थे।

• 'क्रान्तिवीर' को ऐतिहासिक सफलता: सन् १९९४ मा रिलिज भएको चलचित्र क्रान्तिवीर मा उनले निर्वाह गरेको 'प्रताप' को भूमिका र उनको क्रान्तिकारी भाषण भारतीय सिनेमा इतिहासकै उत्कृष्ट मानिन्छ। यसै चलचित्रका लागि उनले भारतको सर्वोच्च राष्ट्रिय चलचित्र पुरस्कार (सर्वश्रेष्ठ अभिनेता) प्राप्त गरे। 
• बहुमुखी विधा (Versatility): उनले अग्निसाक्षी, खामोसी: द म्युजिकल, अपहरण, र राजनीति जस्ता गम्भीर तथा राजनीतिक चलचित्रमा मात्र छाप छोडेनन्, वेलकम (२००७) र वेलकम ब्याक (२०१५) जस्ता कमेडी चलचित्रमा डन 'उदय शेट्टी' को भूमिका निर्वाह गरेर युवा पुस्ता र मिम्स (Memes) को दुनियाँमा पनि अमर बने। 
• मराठी सिनेमाको शिखर: सन् २०१६ मा रिलिज भएको मराठी चलचित्र 'नटसम्राट' मा एक वृद्ध रङ्गमञ्चीय कलाकारको रूपमा उनको अभिनयलाई भारतीय सिनेमाको 'मास्टरक्लास' मानिन्छ, जसका लागि उनले फिल्मफेयर मराठीमा सर्वश्रेष्ठ अभिनेताको पुरस्कार जितेका थिए। 
• अद्वितीय कीर्तिमान र पद्मश्री: उनी बलिउड इतिहासमै फिल्मफेयर अवार्ड अन्तर्गत सर्वश्रेष्ठ अभिनेता, सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता र सर्वश्रेष्ठ खलनायक– गरी तीनों विधामा पुरस्कार जित्ने एकमात्र अभिनेता हुन्। सन् २०१३ मा भारत सरकारले उनलाई कला क्षेत्रमा पुर्‍याएको योगदानको कदर गर्दै प्रतिष्ठित 'पद्मश्री' उपाधिबाट सम्मानित गरेको थियो। 

सैनिक सेवा र सामाजिक काममा समर्पित 'वास्तविक नायक'

नाना पाटेकर केवल पर्दाका नायक मात्र थिएनन्, वास्तविक जीवनमा पनि उनी उत्तिकै प्रेरणादायी र आदरणीय व्यक्तित्व थिए।

• भारतीय सेनामा सेवा: चलचित्र प्रहार: द फाइनल अट्याक (जसको निर्देशन उनले आफैँ गरेका थिए) को तयारीका क्रममा उनी भारतीय प्रादेशिक सेना (Territorial Army) मा भर्ना भए र पछि मानार्थ LEFTINENT कर्नेल को उपाधि पाए। उनले सन् १९९९ को कार्गिल युद्धका क्रममा दुई हप्ताभन्दा बढी समय अग्रपंक्तिमा सिपाहीहरूसँगै बिताएर उनीहरूको मनोबल बढाएका थिए। 
• नाम फाउन्डेसन (Naam Foundation): महाराष्ट्रका सुक्खा प्रभावित र ऋणको चपेटामा परेर आत्महत्या गर्ने किसानहरूका परिवारलाई मद्दत गर्न उनले अभिनेता मकरन्द अनासपुरेसँग मिलेर 'नाम फाउन्डेसन' स्थापना गरे। उनले आफ्ना कतिपय पुरस्कारको रकम र चलचित्रको पारिश्रमिक सीधै दुःखी, गरिब र विपन्न किसानहरूको कल्याणका लागि दान गर्दथे। उनी करोडौँ रुपैयाँ कमाएर पनि मुम्बईमा एक साधारण १-बीएचके (1-BHK) फ्ल्याटमा बस्ने गर्दथे। 

एक युगको अन्त्य

नाना पाटेकर पछिल्लो समय बलिउडको तामझामभन्दा टाढा गोवाको डोना पाउलास्थित आफ्नै निवासमा एकान्त र साधारण जीवन बिताइरहेका थिए। बिहीबार बिहान अचानक भएको उनको यो असामयिक निधनले भारतीय र विश्व चलचित्र जगतमा कहिल्यै पुरा नहुने क्षति पुगेको छ। सडकको जेब्रा क्रसिङ रंगाउने सामान्य बालकदेखि महानायकसम्मको उनको ७५ वर्षे गौरवशाली यात्रा सधैँ स्मरण गरिनेछ।