उपत्यकाबासीका लागि 'खतराको घण्टी': काठमाडौँका ५ पालिकाको पानीमा भेटियो दिसामा पाइने हानिकारक जीवाणु, उमालेर मात्र पिउन अपिल

काठमाडौँ । मनसुनको भेलसँगै राजधानीबासीले पिउने पानीमा जनस्वास्थ्यमाथि गम्भीर खेलबाड भइरहेको डरलाग्दो तथ्य बाहिर आएको छ । काठमाडौँ महानगरपालिकासहित उपत्यकाका विभिन्न ५ वटा नगरपालिकाहरूबाट सङ्कलन गरिएका खानेपानीका नमुनाहरूको प्रयोगशाला परीक्षण गर्दा मानव दिसामा पाइने हानिकारक सूक्ष्मजीव ‘फिकल कोलिफर्म’ (Faecal Coliform) र ‘इकोली’ (E. coli) ठूलो मात्रामा फेला परेको छ ।

जिल्ला जनस्वास्थ्य कार्यालय काठमाडौँ र शुक्रराज ट्रपिकल तथा सरुवा रोग अस्पताल टेकुको समन्वयमा गरिएको पछिल्लो प्राविधिक परीक्षणले उपत्यकाको धारा, इनार, ट्युबवेल र बजारमा बिक्री हुने जारको पानी समेत प्रदूषित रहेको पुष्टि गरेको हो । पानीमा दिसाको मात्रा (ढल) मिसिएको रिपोर्ट आएपछि जनस्वास्थ्य अधिकारीहरूले उपत्यकामा कडा झाडापखाला, आउँ, टाइफाइड र हैजा (Cholera) को महामारी फैलिन सक्ने भन्दै ‘हाई अलर्ट’ जारी गरेका छन् ।

 कुन–कुन पालिकाको पानीमा भेटियो जीवाणु?

स्वास्थ्य अधिकारीहरूका अनुसार उपत्यकाका विभिन्न स्थानबाट आकस्मिक रूपमा लिइएका खानेपानीका नमुनाहरूमध्ये अधिकांशमा कोलिफर्मको उपस्थिति डरलाग्दो देखिएको छ । जीवाणु पुष्टि भएका पालिकाहरू यस प्रकार छन् :
१. काठमाडौँ महानगरपालिका (केन्द्रीय कार्यालय र मुख्य सहरी क्षेत्रहरू) 
२. चन्द्रागिरि नगरपालिका 
३. कीर्तिपुर नगरपालिका 
४. दक्षिणकाली नगरपालिका 
५. गोकर्णेश्वर नगरपालिका 

(नोट: यसअघि ललितपुरको गोदावरी र बागमती प्रदेशका अन्य जिल्लाका मुहानहरूमा पनि ७० देखि ७८ प्रतिशतसम्म कोलिफर्म भेटिएको स्वास्थ्य तथ्याङ्क छ 

जार र धाराको पानीमा कसरी मिसियो दिसा?

सरुवा रोग विशेषज्ञ डा. शेरबहादुर पुन र जनस्वास्थ्य प्रयोगशालाका प्राविधिकहरूका अनुसार मनसुनको समयमा जमिनमुनिको पानीको सतह बढ्ने गर्छ ।

• ढल र खानेपानीको पाइपलाइन क्रस-कनेक्सन: काठमाडौँका पुराना र जीर्ण खानेपानीका पाइपहरू ढलको निकाससँगै ओभरल्याप भएका छन् [। वर्षाको पानीले ढल भरिएर बग्दा ती जीर्ण पाइपको प्वालबाट दिसायुक्त फोहोर पानी सिधै पिउने पानीको प्रणालीमा मिसिने गरेको छ ।
• जार उद्योगहरूको लापरवाही: बजारमा उपलब्ध हुने मिनरल वाटर र जारको पानी प्रशोधन गर्ने कतिपय उद्योगहरूले पर्याप्त फिल्टर र 'क्लोरिनेसन' (Chlorine Dosing) नगरी सिधै भूमिगत पानी (Underground Water) बजारमा पठाउँदा बजारिया जार समेत असुरक्षित देखिएका हुन् ।

 स्वास्थ्यमा कस्तो असर पर्छ? (लक्षणहरू)

कोलिफर्म र इकोली जीवाणुयुक्त पानी सिधै पिउँदा मानव शरीरमा तत्कालै निम्नलिखित स्वास्थ्य समस्याहरू देखिन थाल्छन् :

• लगातार कडा झाडापखाला लाग्ने र बान्ता हुने 
• पेट असाध्यै दुख्ने र मरोड आउने 
• सरुवा रोग टाइफाइड र जन्डिस (कलेजोको संक्रमण) हुने 
• शरीरमा पानीको मात्रा निकै कम भई (Dehydration) मिर्गौला फेल हुनेसम्मको जोखिम रहने ।

 स्वास्थ्य मन्त्रालय र महानगरको आकस्मिक अपिल

पानीमा घातक जीवाणु भेटिएपछि जनस्वास्थ्य कार्यालय काठमाडौँ र महामारी रोग नियन्त्रण महाशाखा (EDCD) ले सर्वसाधारणका लागि आकस्मिक चेतावनी जारी गरेको छ :

• उमालेर मात्र पिउनू: धारा, इनार वा जार जुनसुकै स्रोतको पानी भए पनि कम्तीमा १० देखि १५ मिनेटसम्म राम्रोसँग उमालेर (Boil) वा वाटर प्युरिफायर/क्लोरिन ट्याब्लेट (पियूष) प्रयोग गरेर मात्र पिउन अपिल गरिएको छ ।
• होटल र स्ट्रिट फुडमा सतर्कता: सडक किनारमा बेचिने पानीपुरी, चटपटे र होटलहरूमा प्रयोग गरिने जारको पानीमा विशेष ध्यान दिन र काँचो सलादहरू नखान भनिएको छ।
• दोषी उद्योगलाई जरिवाना: काठमाडौँ महानगरपालिकाको बजार अनुगमन टोलीले कोलिफर्मयुक्त पानी सटही र आपूर्ति गर्ने सीएन इन्टरप्राइजेज लगायतका केही सप्लायर्स र जार उद्योगहरूलाई २ लाख रुपैयाँसम्म जरिवाना गर्दै सम्झौता रद्द गर्ने कानुनी कारबाही समेत सुरु गरेको छ ।

काठमाडौँ उपत्यकाको पिउने पानीमा घातक कोलिफर्म जीवाणु पुष्टि भएपछि  टेकुस्थित शुक्रराज ट्रपिकल तथा सरुवा रोग अस्पतालमा झाडापखालाका बिरामीहरूको चाप अत्यधिक बढेको छ । पानी प्रदूषणको यो संवेदनशील अवस्थामा खानेपानी आपूर्ति गर्ने निकाय केयूकेएलले आफ्नो बचाउ गर्दै दाबी पेस गरेको छ भने जनस्वास्थ्य अधिकारीहरूले पानी शुद्धीकरणका लागि क्लोरिन ट्याब्लेटको सही प्रयोग गर्न विशेष आग्रह गरेका छन् ।

यससम्बन्धी स्थलगत विवरण, प्रशासनिक दाबी र जनस्वास्थ्य सम्बन्धी महत्वपूर्ण टिप्स (फलो-अप सामग्री) यस प्रकार छ:

टेकुमा बिरामीको चाप, पानी शुद्धीकरणमा केयूकेएलको दाबी र क्लोरिन ट्याब्लेट प्रयोगको सही विधि

१. टेकु अस्पताल: झाडापखालाका बिरामीको पछिल्लो तथ्याङ्क

वर्षायाम सुरु भएसँगै शुक्रराज ट्रपिकल तथा सरुवा रोग अस्पताल (टेकु) मा पानीजन्य सरुवा रोगका बिरामीहरूको सङ्ख्या तीव्र गतिमा बढिरहेको छ ।

• दैनिक आगमन: अस्पतालको आकस्मिक (Emergency) कक्षमा मात्रै दैनिक १० देखि १६ जनाभन्दा बढी तीव्र झाडापखाला (Acute Watery Diarrhea) र बान्ताका बिरामीहरू भर्ना भइरहेका छन् ।
• अस्पतालको तथ्याङ्क: पछिल्लो एक महिनाको अवधिमा मात्रै १८० जनाभन्दा बढी झाडापखाला र ग्यास्ट्रोइन्टेराइटिसका गम्भीर बिरामीको उपचार गरिएको अस्पताल प्रशासनले जनाएको छ ।
• हैजा (Cholera) को जोखिम: भर्ना भएकामध्ये केही बिरामीमा हैजाको कडा लक्षण देखिएको र दिसाको नमुना 'कल्चर' गर्दा हैजाको जीवाणु समेत पुष्टि भएको छ । केही बिरामीको शरीरमा पानीको मात्रा शून्य भई मिर्गौलामा समेत गम्भीर असर (Acute Kidney Injury) देखिएकाले उनीहरूलाई सघन उपचार कक्ष (ICU) मा राखेर उपचार भइरहेको छ ।

२. केयूकेएल (KUKL) को पानी प्रशोधन दाबी र चुहावटको वास्तविकता

उपत्यकाको पानीमा कोलिफर्म भेटिएपछि वितरणको जिम्मा पाएको काठमाडौँ उपत्यका खानेपानी लिमिटेड (केयूकेएल) ले उपभोक्ताको धारामा पठाइने पानी शुद्ध रहेको दाबी गरेको छ ।

• मुहानमै प्रशोधनको दाबी: केयूकेएलका अनुसार सुन्दरीजल, महाँकालचौर लगायतका मुख्य प्रशोधन केन्द्र (Treatment Plants) मा अत्याधुनिक जापानी प्रविधि र बायोफिल्टर, एलम (Alum) तथा स्लेक्ड लाइम (Slaked Lime) प्रयोग गरेर जीवाणु परीक्षण गरेपछि मात्रै पानी वितरण प्रणालीमा पठाइन्छ ।
• वितरण प्रणालीको कमजोरी: केयूकेएलका कामु उपकार्यकारी अधिकृतका अनुसार मुहानबाट शुद्ध पानी पठाइए पनि काठमाडौँको वितरण गर्ने पाइपलाइन निकै पुरानो र जीर्ण छ । धेरै ठाउँमा खानेपानी र ढलको पाइपसँगै राखिएका छन् । पानी नआएको बेला पाइपभित्र नकारात्मक दबाब (Negative Pressure) सिर्जना भई पाइप चर्किएको ठाउँबाट ढलको फोहोर पानी मिसिने हुनाले उपभोक्ताको धारासम्म पुग्दा पानी अशुद्ध हुने गरेको केयूकेएलको स्वीकारोक्ति छ ।

३.  क्लोरिन ट्याब्लेट (पियूष/Aquatabs) प्रयोग गर्ने सही वैज्ञानिक तरिका

पानी उमाल्न सम्भव नभएको अवस्थामा जीवाणु र कोलिफर्म नष्ट गर्न क्लोरिन ट्याब्लेट (Chlorine Tablet) सबैभन्दा सस्तो र प्रभावकारी माध्यम हो । तर, यसको गलत प्रयोगले स्वास्थ्यमा उल्टै असर गर्न सक्छ। यसलाई प्रयोग गर्ने सही विधि निम्न अनुसार छ:

• सफा भाँडो छनोट: सबैभन्दा पहिले पानी भर्ने गाग्रो, बाल्टिन वा जार सफा हुनुपर्छ । पानी धमिलो छ भने त्यसलाई पातलो सुती कपडाले छानेर मात्र भाँडोमा राख्नुपर्छ ।
• सही मात्रा (Dose):
  • बजारमा पाइने ०.५ एमएलको 'पियूष' (द्रव क्लोरिन) भए १ लिटर पानीमा ३ देखि ४ थोपा मात्र हाल्नुपर्छ।
  • क्लोरिन ट्याब्लेट (Water Purification Tablet) को हकमा सामान्यतया १० तेखि २० लिटर पानीका लागि १ वटा चक्की (ट्याब्लेट) पर्याप्त हुन्छ। (ट्याब्लेटको बट्टामा लेखिएको निर्देशन अनिवार्य पढ्नुहोला)।
• कम्तीमा ३० मिनेट पर्खिनू: पानीमा क्लोरिन ट्याब्लेट वा घोल हालिसकेपछि भाँडोको बिर्को राम्रोसँग बन्द गरेर कम्तीमा ३० मिनेट (आधा घण्टा) सम्म चलाउनु हुँदैन । ३० मिनेटभित्र क्लोरिनले पानीमा भएका कोलिफर्म, इकोली र हैजाका जीवाणुहरूलाई पूर्ण रूपमा नष्ट गर्छ। आधा घण्टा अगावै त्यो पानी पिएमा क्लोरिनले काम गर्न पाउँदैन र बिरामी पर्ने सम्भावना रहन्छ।

 थप जनस्वास्थ्य टिप्स (सजगताका उपायहरू)

• हात धुने बानी: खाना खानुअघि र शौचालय प्रयोग गरेपछि साबुनपानीले कम्तीमा २० सेकेन्डसम्म मिचीमिची हात धुनुहोस् ।
• बासी र सडकका खानेकुरा निषेध: यो मौसममा सडक किनारमा बेचिने पानीपुरी, चटपटे, खुला काटिएका फलफूल र बासी/सडेगलेका खानेकुराहरू बिर्सेर पनि नखानुहोस्, जसमा झिँगाले जीवाणु सारेका हुन्छन् ।
• लक्षण देखिएमा के गर्ने?: यदि परिवारमा कसैलाई लगातार पातलो दिसा हुने र बान्ता हुने लक्षण देखिएमा तत्कालै जीवनजल (ORS) को घोल वा गहुँको माड ख्वाउन सुरु गर्नुहोस् र ढिला नगरी नजिकैको स्वास्थ्य संस्था वा सिधै टेकु अस्पताल लैजानुहोस् । 
•  
• काठमाडौँ उपत्यकामा पिउने पानीमा कोलिफर्म र हैजाको जीवाणु पुष्टि भएपछि बजारमा पाइने जारको पानीमाथि सर्वसाधारणको विश्वास घटेको छ । जारको पानी घरमै जाँच्ने विधि र उपत्यकामा हैजाको निःशुल्क उपचार हुने प्रमुख अस्पतालहरूको विवरण यस प्रकार छ:

 १. जारको पानी सुरक्षित छ कि छैन? घरमै जाँच्ने सरल विधि

पानीमा कोलिफर्म वा इकोली जस्ता सूक्ष्म जीवाणुहरू नाङ्गो आँखाले देख्न सकिँदैन, यसका लागि प्रयोगशालाकै आवश्यकता पर्छ । तर, जारको पानीको आधारभूत गुणस्तर र शुद्धता घरमै जाँच्न निम्नलिखित विधिहरू अपनाउन सकिन्छ:

• सिल र ब्याच नम्बर जाँच (Visual Inspection): जारको बिर्कोमा प्लास्टिकको सिल (Shrink Cap) अक्षुण्ण छ कि छैन हेर्नुहोस्। सिल विनाका वा खुकुलो सिल भएका जारहरूमा स्थानीय इनारको पानी मिसाइएको हुन सक्छ। जारमा उत्पादन मिति, ब्याच नम्बर र DFTQC (खाद्य प्रविधि तथा गुण Severe नियन्त्रण विभाग) को अनुज्ञापत्र नम्बर अनिवार्य हुनुपर्छ।
• पारदर्शिता र लेदो (Sediment Test): जारलाई उज्यालो प्रकाश वा घामको अगाडि राखेर हेर्नुहोस्। यदि पानी भित्र साना कणहरू, भुवा जस्तो लेदो वा हरियो लेउ (Algae) तैरिरहेको देखिन्छ भने त्यो पानी पिउन सर्वथा अयोग्य हुन्छ।
• स्वाद र गन्ध (Taste & Odor Test): शुद्ध पानी स्वादहीन र गन्धहीन हुन्छ। यदि जारको पानी पिउँदा माटोको जस्तो स्वाद, अमिलोपन वा कुहिएको अण्डा जस्तो गन्ध आउँछ भने त्यसमा प्राङ्गारिक फोहोर वा फोहोर पानी मिसिएको बुझ्नुपर्छ।
• घरेलु क्लोरिन किट (Chlorine Test Kit): बजारमा सस्तो मूल्यमा 'क्लोरिन टेस्ट किट' पाइन्छ। जारको पानीमा क्लोरिनको मात्रा (०.१ देखि ०.५ एमजी/लिटर) हुनुपर्छ। यदि किटले पानीमा क्लोरिन पटक्कै देखाएन भने उक्त उद्योगले पानीलाई राम्रोसँग शुद्धीकरण नगरेको प्रमाणित हुन्छ।

 २. उपत्यकामा हैजा (Cholera) को निःशुल्क उपचार हुने प्रमुख अस्पतालहरू

नेपाल सरकारले हैजा, कडा झाडापखाला र पानीजन्य महामारीको उपचारलाई उच्च प्राथमिकतामा राख्दै सरकारी तथा प्रादेशिक अस्पतालहरूमा निःशुल्क उपचार तथा विशेष आईसोलेसन वार्डको व्यवस्था गरेको छ। हैजा लागेका बिरामीलाई निम्नलिखित अस्पतालहरूमा लगेर निःशुल्क उपचार गराउन सकिन्छ:

• शुक्रराज ट्रपिकल तथा सरुवा रोग अस्पताल (टेकु अस्पताल), काठमाडौँ: यो नेपालकै प्रमुख सरुवा रोग अस्पताल हो, जहाँ हैजा र झाडापखालाका बिरामीका लागि अलग्गै आकस्मिक वार्ड र निःशुल्क औषधि (जीवनजल, एन्टिबायोटिक्स र सलाइन) को पूर्ण व्यवस्था छ ।
• वीर अस्पताल (केन्द्रीय अस्पताल), महाँकाल, काठमाडौँ: वीर अस्पतालको आकस्मिक विभाग र मेडिकल वार्डमा विपद् तथा महामारीजन्य रोगका बिरामीका लागि निःशुल्क उपचार सेवा र सघन उपचार कक्ष (ICU) उपलब्ध छ ।
• पाटन अस्पताल (पाटन स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान), लगनखेल, ललितपुर: ललितपुर क्षेत्रका नागरिकका लागि पाटन अस्पतालमा सरकारको अनुदानमा हैजा र झाडापखालाका बिरामीलाई निःशुल्क आकस्मिक सेवा र सलाइनको व्यवस्था गरिएको छ।
• त्रिवि शिक्षण अस्पताल (टिचिङ अस्पताल), महाराजगन्ज, काठमाडौँ: शिक्षण अस्पतालले पनि महामारीको समयमा झाडापखालाका गम्भीर बिरामीका लागि छुट्टै 'डिजास्टर वार्ड' मार्फत निःशुल्क तथा सहुलियतपूर्ण उपचार सेवा प्रदान गर्दछ।
• भक्तपुर अस्पताल, दूधपाटी, भक्तपुर: भक्तपुर जिल्ला र आसपासका क्षेत्रका लागि प्रादेशिक अस्पतालको रूपमा रहेको यस अस्पतालमा पानीजन्य रोगका बिरामीको उपचार पूर्णतः निःशुल्क मिलाइएको छ।

news portal सुझाव: जारको पानी जतिसुकै सफा देखिए पनि यो मौसममा कम्तीमा १० मिनेट उमालेर वा पियूष/क्लोरिन ट्याब्लेट हालेर मात्र पिउनु सबैभन्दा सुरक्षित उपाय हो ।