चिनियाँ भूगर्भविद्हरूको निष्कर्ष: क्रेटरको संकट टरेको छैन, भू-उपग्रह र ड्रोनबाट २४ सै घण्टा निगरानी

काठमाडौँ/बेइजिङ, भदौ १६ -नेपाल-चीन सीमा क्षेत्रमा हिमनदी र चट्टान भत्किएर आएको विनाशकारी लेदोसहितको बाढीको धक्का साम्य नहुँदै अर्को ठूलो वातावरणीय खतराको घण्टी बजेको छ। चीनको जलस्रोत मन्त्रालयले मंगलबार एक विशेष बुलेटिन जारी गर्दै नेपालको छोचेन खोला (भोटेकोशी नदीको माथिल्लो क्षेत्र) मा बनेको 'इम्प्याक्ट क्रेटर' (बाढी र पहिरोका कारण सिर्जना भएको विशाल खाडल वा प्रभाव क्षेत्र) वरपरका हिमचट्टानहरू अझै पनि भत्किने उच्च जोखिममा रहेको चेतावनी दिएको छ। चिनियाँ सरकारी सञ्चारमाध्यम 'सीसीटीभी न्युज' का अनुसार यो जोखिमले तल्लो तटीय क्षेत्रमा फेरि अर्को भयानक विपद् निम्त्याउन सक्ने खतरा कायमै राखेको छ।

दक्षिण-पश्चिम चीनको सिजाङ (तिब्बत) स्वायत्त क्षेत्र अन्तर्गत पर्ने ग्यिरोङ (केरुङ) काउन्टी र नेपालको सीमावर्ती क्षेत्रमा आएको अभूतपूर्व बाढीपछि चिनियाँ जलस्रोत मन्त्रालयले उपग्रह (रिमोट सेन्सिङ) र अत्याधुनिक ड्रोन प्रविधिको प्रयोग गरेर २४ सै घण्टा यस क्षेत्रको तल्लो र माथिल्लो तटीय क्षेत्रको अनुगमन गरिरहेको छ।

ड्रोन तस्वीरले देखाएको वास्तविक स्थिति

मन्त्रालयले मंगलबार बिहान नेपाली समय अनुसार ५:४५ बजे संकलन गरेको पछिल्लो ड्रोन तस्वीर र डेटा अनुसार, छोचेन खोलाको क्रेटरमा थुनिएको पानीको ठूलो हिस्सा प्राकृतिक रूपमा बगेर निकास भइसकेको छ। जसका कारण तल्लो क्षेत्रमा नदीको बहाव हालका लागि सामान्य अवस्थामा फर्किएको देखिएको छ।

यद्यपि, पानीको निकास हुनुलाई नै पूर्ण रूपमा संकट टरेको मान्न नसकिने चिनियाँ विज्ञहरूले स्पष्ट पारेका छन्। चिनियाँ भूगर्भविद् र जलस्रोत विशेषज्ञहरूको १४ सदस्यीय टोलीका अनुसार क्रेटरको ठीक माथि रहेका हिमनदी र भीमकाय हिमखण्डहरू असाध्यै कमजोर र अस्थिर अवस्थामा झुन्डिएका छन्। यदि ती हिमचट्टानहरू पुनः भत्किएर नदीमा खसेमा त्यसले तत्कालै पानीको बहाव रोक्ने वा विशाल छाल उत्पन्न गराई तल्लो तटीय क्षेत्रमा 'हिमाली सुनामी' को रूप लिन सक्ने खतरा छ।

१४ हिमतालको अवस्था कस्तो छ?

जलस्रोत मन्त्रालयले ग्यिरोङ साङ्पो नदी बेसिनमा रहेका कुल १४ वटा हिमतालहरूको रिमोट सेन्सिङ प्रविधिमार्फत तुलनात्मक विश्लेषण गरिरहेको छ। हालको मूल्यांकन अनुसार ती १४ वटै हिमतालहरूको जलसतहमा कुनै नाटकीय वा उल्लेखनीय परिवर्तन देखिएको छैन र ती तालहरू समग्रमा स्थिर अवस्थामै रहेका छन्। तर, हिमनदीको तल्लो भागमा भइरहेको निरन्तरको हलचल र हिमखण्डको क्षयीकरणले गर्दा जुनसुकै बेला नयाँ अवरोध सिर्जना हुन सक्ने प्रतिवेदनमा उल्लेख छ।

नेपालतर्फ उच्च सतर्कता, नदी तटीय क्षेत्र त्रसित

चीनको आधिकारिक मन्त्रालयबाट हिमचट्टान भत्किने जोखिम कायमै रहेको प्रतिवेदन सार्वजनिक भएपछि नेपालको जल तथा मौसम विज्ञान विभाग र स्थानीय प्रशासनले भोटेकोशी तथा त्रिशूली नदीको तल्लो तटीय क्षेत्रमा बसोबास गर्ने नागरिकहरूलाई उच्च सतर्कता अपनाउन अपिल गरेका छन्।

रसुवा, नुवाकोट, धादिङ र चितवनसम्मका नदी किनारका बस्तीहरूमा सुरक्षा निकायहरू (नेपाली सेना, नेपाल प्रहरी र सशस्त्र प्रहरी बल) लाई तयारी अवस्थामा राखिएको छ। रसुवाका स्थानीय प्रशासनका अनुसार सीमा क्षेत्रमा भएको बाढीका कारण हालसम्म ठूलो जनधनको क्षति भइसकेको अवस्थामा, चीनतर्फको यो नयाँ चेतावनीले उद्धार तथा राहत कार्य र क्षतिग्रस्त जलविद्युत आयोजनाहरूको पुनर्निर्माणमा समेत थप अन्यौल र त्रास पैदा गरिदिएको छ।

जलवायु परिवर्तन र विश्वव्यापी उष्णताका कारण हिमाली क्षेत्रमा तापक्रम बढ्दा यस्ता हिमखण्डहरू अचानक भत्किने क्रम बढेको विज्ञहरूको बुझाइ छ। चिनियाँ पक्षले नेपालसँग सीमा जोडिएका पुरैपु साङ्पो र छोचेन खोलाको सङ्गमस्थलमा भइरहेको हरेक भौगोलिक परिवर्तनको विवरण नेपाली अधिकारीहरूलाई पनि निरन्तर उपलब्ध गराइरहेको जनाएको छ।