धार्मिक आस्था र पर्यावरणको बलियो कडी 'नागपञ्चमी': किन गरिन्छ अष्टनागको पूजा?

काठमाडौँ, १ भदौ । प्रत्येक वर्ष श्रावण शुक्ल पञ्चमीका दिन मनाइने नागपञ्चमी पर्व आज देशभर परम्परागत श्रद्धा र भक्तिपूर्वक मनाइँदै छ। आजको दिन घरका मूलढोकामा नागको तस्बिर टाँसी गाईको दूध, अक्षता, दुबो, खीर र रोटीलगायतका परिकार चढाएर नागदेवताको पूजाअर्चना गर्ने गरिन्छ।

यस वर्ष नागपञ्चमी र साउने सोमबार एकैदिन परेकाले यो पर्व धार्मिक दृष्टिकोणले अझ बढी फलदायी र विशेष बनेको छ।

धार्मिक महत्त्व र पौराणिक मान्यता

वैदिक सनातन हिन्दू धर्ममा नागलाई शक्तिको प्रतीक र देवताका रूपमा पूजा गरिन्छ। पौराणिक मान्यता अनुसार भगवान् विष्णु क्षीरसागरमा शेषनागको शय्यामा शयन गर्नुहुन्छ र भगवान् शिवको गलामा नागको माला सुशोभित छ ।

आजको दिन घरको मूलढोकामा अनन्त, वासुकि, पद्म, महापद्म, तक्षक, कुलीर, कर्कट र शङ्ख गरी अष्टनागको चित्र टाँस्दा वर्षभरि घरमा नाग, सर्प र बिच्छी जस्ता जीवको भय नहुने र चट्याङ, अग्नि एवं मेघको प्रकोपबाट बचिने धार्मिक विश्वास छ।

सांस्कृतिक महत्त्व र परम्परा

नेपाली संस्कृतिमा नागपञ्चमी प्रकृति र मानवबिचको प्रगाढ सम्बन्धलाई उजागर गर्ने पर्व हो। आजको दिन काठमाडौँको नक्सालस्थित नागपोखरी, कीर्तिपुरको टौदह, र पशुपतिनाथ परिसरको वासुकिनाथ मन्दिरमा विशेष मेला लाग्ने गर्दछ।

नेपालका विभिन्न जातजाति र समुदायमा नागलाई पानीको मुहान र वर्षा गराउने देवताका रूपमा पनि पुजिन्छ। खेतबारीमा काम गर्दा वा खनजोत गर्दा नागलाई चोटपटक लागेको भए माफी माग्दै आज क्षमा पूजा समेत गर्ने गरिन्छ। सांस्कृतिक रूपमा नागपञ्चमीको आगमनसँगै नेपालमा परम्परागत चाडबाडको याम औपचारिक रूपमा सुरु भएको मानिन्छ।

पर्यावरणीय महत्त्व र वैज्ञानिक आधार

नागपञ्चमी पर्व केवल अन्धविश्वास वा धार्मिक परम्परामा मात्र सीमित छैन, यसको पछाडि गहिरो वैज्ञानिक र पर्यावरणीय महत्त्व लुकेको छ । प्रकृतिमा पारिस्थितिक प्रणाली (Ecosystem) लाई सन्तुलित राख्न सर्प र नागको भूमिका अतुलनीय हुन्छ]।

किराफट्याङ्ग्रा र मुसाको नियन्त्रण: सर्पले खेतबारीमा अन्नबाली नष्ट गर्ने मुसा र हानिकारक किराहरूलाई खाएर जैविक नियन्त्रकको रूपमा काम गर्छ, जसले गर्दा यसलाई 'कृषकको साथी' पनि भनिन्छ ।

विषालु पदार्थको अवशोषण: वर्षायाममा प्रकृतिमा फैलने विभिन्न विषालु ग्याँस वा तत्वहरूलाई घिस्रने प्रजाति (Reptiles) ले सोसेर वातावरणलाई स्वच्छ राख्न मद्दत गर्दछन्।

जैविक विविधताको रक्षा: सर्पहरूको संरक्षणले वन र जमिनको खाद्य चक्रलाई सन्तुलनमा राख्छ।

तसर्थ, पुर्खाहरूले नागलाई देवताको रूपमा पूजनीय बनाएर सर्प जस्ता जीवहरूको हत्या नगर्न र पर्यावरणको रक्षा गर्न यो पर्वको सुरुवात गरेको देखिन्छ।