काठमाडौँमा इन्द्रजात्राको रौनक सुरु: हनुमानढोकामा ठड्याइयो इन्द्रध्वजसहितको लिङ्गो, आजै साँझ ‘उपाकु वनेगु’

सांस्कृतिक डेस्क / काठमाडौँ
७ असोज । काठमाडौँ उपत्यकाकै सबैभन्दा ठूलो र ऐतिहासिक सांस्कृतिक उत्सव इन्द्रजात्रा (यँयाः) आज बुधबारदेखि औपचारिक रूपमा सुरु भएको छ। वसन्तपुरस्थित हनुमानढोका दरबार क्षेत्रमा रहेको कालभैरव मूर्ति अगाडि बिहानको शुभ साइतमा धार्मिक विधिपूर्वक इन्द्रध्वजसहितको लिङ्गो (योसिं) ठड्याएसँगै आठ दिन लामो यो परम्परागत जात्राको विधिवत थालनी भएको हो।   

नेवार समुदायको सघन बसोबास रहेको काठमाडौँको मुख्य ऐतिहासिक केन्द्र वसन्तपुरमा लिङ्गो ठड्याउने क्रममा परम्परागत गुठीयारहरू, मानन्धर समुदायका प्रतिनिधि तथा स्थानीय बासिन्दाहरूको ठूलो उपस्थिति थियो। मंगल धुन र परम्परागत बाजागाजा (धौँ, भुस्याः, काहा) को गुञ्जनका बीच क्रेन र परम्परागत डोरीको सहायताले उक्त लिङ्गो ठड्याइएको थियो।

नालाको जङ्गलदेखि हनुमानढोकासम्मको यात्रा

जात्राका लागि प्रयोग गरिने उक्त विशेष लिङ्गोलाई नेपाल पञ्चाङ्ग निर्णायक विकास समितिले तय गरेको शुभ साइतमा काभ्रेको नालास्थित जङ्गलबाट विधिपूर्वक काटेर केही दिनअघि मात्रै भोटाहिटी हुँदै हनुमानढोका दरबार क्षेत्रमा ल्याइएको थियो। भक्तपुरको चित्तपोलस्थित जङ्गल वा नालाको जङ्गलबाट ३२ हात लामो, हाँगाबिँगा नभएको सिधा सल्लोको रुखलाई ‘योसिं’ का लागि छानिने परम्परा छ। लिङ्गोको शिरमा देवराज इन्द्रको ध्वजा (पताका) बाँधेर ठड्याइने भएकाले यसलाई इन्द्रध्वजोत्थान पनि भनिन्छ। 

मृतकको सम्झनामा आजै ‘उपाकु वनेगु’

लिङ्गो ठड्याइएकै दिन अर्थात् आजै साँझ काठमाडौँको पुरानो सहरका भित्री गल्लीहरूमा ‘उपाकु वनेगु’ परम्परा निभाइनेछ। गत एक वर्षभित्र दिवंगत भएका परिवारका सदस्यहरूको आत्माको चीर शान्तिको कामना गर्दै परिवारजनले हातमा धूप र दीप (मलमल बत्ती) लिएर पुरानो काठमाडौँ नगरको सीमा क्षेत्र (काठमाडौँ परिक्रमा मार्ग) पैदल घुम्ने गर्छन्। यो विधिलाई शान्त र आध्यात्मिक स्मरणको रूपमा लिइन्छ। 

जात्राका मुख्य आकर्षण र रथयात्राको तालिका

आगामी आठ दिनसम्म काठमाडौँ उपत्यका उत्सवमय बन्नेछ। जात्राको मुख्य दिन असोज ९ गते शुक्रबार (२५ सेप्टेम्बर) काठमाडौँ उपत्यकाभर सार्वजनिक बिदा हुनेछ। सो दिन 'क्वनेयाः' (तल्लो टोलको रथयात्रा) अन्तर्गत जीवित देवी श्री कुमारी, श्री गणेश र श्री भैरवको रथयात्रा हनुमानढोकाबाट सुरु भई कङ्केश्वरी, जैसीदेवल, लगन हुँदै वसन्तपुर पुर्‍याइनेछ। उक्त रथयात्रा अवलोकन गर्न सम्माननीय राष्ट्रपति लगायतका विशिष्ट महानुभावहरू वसन्तपुरस्थित गद्दी बैठकमा उपस्थित हुने ऐतिहासिक परम्परा छ। 

यस वर्षको मुख्य आकर्षणहरूको तालिका यस प्रकार छ:

• असोज ७ (बुधबार): इन्द्रध्वजोत्थान (लिङ्गो ठड्याउने) र उपाकु वनेगु।
• असोज ९ (शुक्रबार - मुख्य दिन): क्वनेयाः (तल्लो टोलमा कुमारी, गणेश र भैरवको रथ परिक्रमा)।
• असोज १० (शनिबार): थनेयाः (माथिल्लो टोल असन, इन्द्रचोक क्षेत्रमा रथ परिक्रमा)।
• असोज १३ (मंगलबार): नानिचायाः (महिलाहरूद्वारा मात्र कुमारीको रथ तान्ने विशेष परम्परा र मध्य काठमाडौँ परिक्रमा)।
• असोज १४ (बुधबार): इन्द्रध्वजपातन (लिङ्गो ढालेर बागमतीमा सेलाउने र जात्रा समापन)। 

लाखे, पुलुकिसी र श्वेत भैरवको रौनक

जात्रा सुरु भएसँगै हनुमानढोकाको श्वेत भैरवको विशाल मूर्ति सर्वसाधारणको दर्शनका लागि खुल्ला गरिएको छ, जहाँ साँझपख परम्परागत नेवारी जाँड (थ्वँ) प्रसादको रूपमा वितरण गर्ने गरिन्छ। यसका साथै काठमाडौँका गल्लीहरूमा मजिपातको लाखे नाच (Majipa Lakhey), किलागलको पुलुकिसी नाच (Pulu Kisi - ऐरावत हात्तीको प्रतीक), सवाभक्कु र महाकाली नाचको रौनक सुरु भइसकेको छ, जसले स्वदेशी तथा विदेशी पर्यटकहरूलाई समेत आकर्षित गरिरहेको छ। 

वर्षा र समृद्धिका देवता इन्द्रको पूजा गरिने यो जात्रा धार्मिक सहिष्णुताको अनुपम उदाहरण हो, जहाँ हिन्दू र बौद्ध दुवै सम्प्रदायका मानिसहरू सँगै मिलेर उत्सव मनाउँछन्। आज ठड्याइएको लिङ्गो आगामी असोज १४ गते बुधबारका दिन विधिपूर्वक ढालेर बागमती नदीमा सेलाएपछि यस वर्षको इन्द्रजात्रा औपचारिक रूपमा समापन हुनेछ।