आजदेखि तीज पर्व सुरु, व्रतको शक्तिका लागि आज दर खाने तयारी

काठमाडौँ, भदौ २८- नेपाली हिन्दु नारीहरूको महान् धार्मिक तथा सांस्कृतिक चाड हरितालिका तीज आजदेखि विधिवत् रूपमा सुरु भएको छ। भाद्र शुक्ल द्वितीया तिथिका दिन आज दर खाने तयारीसँगै तीज पर्वको औपचारिक सुरुवात भएको हो। भोलि तृतीयाका दिन बस्ने कठिन र निराहार व्रतका लागि आवश्यक ऊर्जा र शक्तिका लागि आज मध्यरातिसम्म दर खाने परम्परा छ।

माइतीघर पुगेका छोरीचेली तथा आफन्तहरू एकै ठाउँमा जम्मा भई खीर, ढकने, ग्याँहुको खिर, सेलरोटी, विभिन्न मिठाई, फलफूल तथा अडिलो र पोषिलो परिकारहरू दरका रूपमा खाने गर्दछन्। मध्यराति १२ बजेअघि नै दर खाइसक्नुपर्ने शास्त्रीय मान्यता रहेको छ।

दरको धार्मिक तथा वैज्ञानिक महत्त्व

धार्मिक मान्यता अनुसार पौराणिक कालमा हिमालय पुत्री पार्वतीले महादेवलाई पतिको रूपमा पाउनका लागि कठोर निराहार व्रत बसेकी थिइन्। सोही व्रतको स्मरणमा नेपाली महिलाहरूले तीजको अघिल्लो दिन दर खाने र भोलिपल्ट कठोर व्रत बस्ने परम्परा चलाएका हुन्।

विज्ञहरूका अनुसार दिनभर पानीसमेत नपिई बस्नुपर्ने व्रतका लागि शरीरमा आवश्यक ग्लुकोज र पानीको मात्रा सन्तुलित राख्न अघिल्लो रात ढिलोसम्म अडिलो खाना खानु वैज्ञानिक रूपमा पनि आवश्यक मानिन्छ।

हरितालिका तीज: व्रत बस्ने शास्त्रीय विधि

भाद्र शुक्ल तृतीयाका दिन नेपाली नारीहरूले गर्ने हरितालिका तीज व्रतको आफ्नै मौलिक र कठोर धार्मिक विधि रहेको छ:

• नित्य स्नान र संकल्प: व्रतको दिन बिहानै सूर्योदयअघि उठेर पवित्र जलाशय वा घरमै स्नान गरी चोखो कपडा (विशेष गरी रातो वा हरियो पहिरन) लगाएर व्रतको संकल्प गरिन्छ।
• निराहार (निर्जला) व्रत: यो दिन पानीसमेत नपिई पूर्ण रूपमा निराहार व्रत बस्ने परम्परा छ। यद्यपि, स्वास्थ्य अवस्था कमजोर भएका वा बिरामी महिलाहरूले फलफूल र जल ग्रहण गरेर पनि व्रत बस्न सक्ने शास्त्रीय छुट छ।
• बालुवाको शिवलिङ्ग पूजा: घरको एक कुनामा पवित्र ठाउँ सफा गरी बालुवा वा माटोको शिवलिङ्ग, गणेश र माता पार्वतीको मूर्ति स्थापना गरिन्छ। राति र दिनभर धूप, दीप, बेलपत्र र फलफूल चढाएर विधिपूर्वक पूजा आराधना गरिन्छ।
• कथा श्रवण र पारन: साँझको समयमा हरितालिका तीजको पौराणिक व्रतकथा सुन्ने र भगवान् शिवको नाममा रातभर अखण्ड दियो बालिरख्ने चलन छ। भोलिपल्ट अर्थात् चौथीको दिन बिहान पूजा समापन (पारण) गरी व्रत तोडिन्छ।

पशुपतिनाथ मन्दिरमा विशेष तयारी

तीजको मुख्य दिन भोलि देशैभरबाट आउने लाखौँ व्रतालु महिलाहरूका लागि पशुपति क्षेत्र विकास कोषले पशुपतिनाथ मन्दिर परिसरमा विशेष व्यवस्थापन मिलाएको छ:

• लाम व्यवस्थापन र चारवटा ढोका: भक्तजनहरूलाई सहज बनाउन बाहिरी क्षेत्रमा ४ वटा र भित्री क्षेत्रमा ८ वटा छुट्टाचुट्टै लाइनको व्यवस्था गरिएको छ। मन्दिरका चारै वटा मुख्य ढोकाहरू बिहान ३ बजेदेखि नै खुल्ला गरिने कोषले जनाएको छ।
• सुरक्षा र स्वयंसेवक: भीड व्यवस्थापन र सुरक्षाका लागि नेपाल प्रहरी, सशस्त्र प्रहरीका साथै विभिन्न संघ-संस्थाका हजारौँ स्वयंसेवकहरू परिचालन गरिएका छन्।
• स्वास्थ्य शिविर: लामो व्रतका कारण व्रतालुहरू बिरामी पर्न सक्ने जोखिमलाई मध्यनजर गर्दै मन्दिर परिसरका विभिन्न स्थानमा निःशुल्क आकस्मिक स्वास्थ्य शिविर र एम्बुलेन्स सेवा तैनाथ गरिएको छ।
• विशेष सरसफाइ र लाइटिङ: पशुपति क्षेत्रका १५ शिवालय, मृगस्थली र बागमती किनार आसपासका क्षेत्रमा विशेष सरसफाइ गरिएको छ भने साँझको समयका लागि आकर्षक सजावट र बत्तीको (दीपावली) व्यवस्था मिलाइएको छ।

समय परिवर्तनसँगै तीज मनाउने शैलीमा परिमार्जन आए पनि यसको धार्मिक र सांस्कृतिक गरिमा उत्तिकै अक्षुण्ण रहेको छ। यसले महिलाहरू बीचको सामाजिक सम्बन्ध, एकता र भाइचारालाई अझ मजबुत बनाएको छ।