सत्य, शुद्धता र सुरक्षाको प्रतीक जनै पूर्णिमा: यस्तो छ हिन्दू धर्ममा यसको महत्त्व र पौराणिक परम्परा

काठमाडौँ — प्रत्येक वर्षको श्रावण शुक्ल पूर्णिमाका दिन सनातन धर्मावलम्बीहरूले जनै पूर्णिमा (ऋषि तर्पणी) तथा रक्षाबन्धन पर्व हर्षोल्लासका साथ मनाउने गर्दछन्। मानव जीवनमा धार्मिक, आध्यात्मिक र स्वास्थ्यका दृष्टिकोणले यो दिनलाई अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। आजको दिन वैदिक सनातन धर्मावलम्बीहरूले नयाँ जनै फेर्ने र नाडीमा रक्षासूत्र (डोरो) बाँधेर आत्मिक एवं शारीरिक सुरक्षाको कामना गर्दछन्। 

हिन्दू धर्ममा जनै पूर्णिमाको महत्त्व

हिन्दू शास्त्र अनुसार जनै पूर्णिमाले शुद्धीकरण, नवीकरण र आध्यात्मिक सङ्कल्पलाई जनाउँछ। यो पर्वका मुख्य तीनवटा आयाम रहेका छन्: 

• ज्ञान र अनुशासनको प्रतीक (जनै): व्रतबन्ध गरेका पुरुषहरूले देब्रे काँधबाट दाहिने कोखतर्फ छड्के पारेर लगाउने जनैलाई 'यज्ञोपवीत' भनिन्छ। यसमा रहने तीनवटा डोराले ब्रह्मा, विष्णु र महेश तथा ज्ञान, कर्म र उपासनाको प्रतिनिधित्व गर्छन्। यसले व्यक्तिलाई आफ्नो कानुनी, धार्मिक र सामाजिक कर्तव्यको निरन्तर स्मरण गराउँछ। 
• ऋषि तर्पणी: यस दिनलाई ऋषि तर्पणी पनि भनिन्छ। वैदिक कालका महान् सात ऋषिहरू (सप्तर्षि—कश्यप, अत्रि, भारद्वाज, गौतम, जमदग्नि, वसिष्ठ र विश्वामित्र) र पितृहरूलाई स्मरण गर्दै तर्पण दिइने हुनाले यसको ऐतिहासिक महत्त्व छ। 
• रक्षा र सुरक्षाको कवच (डोरो): पुरोहित वा ब्राह्मणहरूले मन्त्रोच्चारण गरी दाहिने वा देब्रे नाडीमा बाँधिदिने पहेंलो र रातो धागो (रक्षासूत्र) ले वर्षभरि आउने सङ्कट, रोग र भयबाट जोगाउने धार्मिक विश्वास छ। 

यस दिन के–के गरिन्छ? (मुख्य धार्मिक र सांस्कृतिक गतिविधि)

१. पवित्र स्नान र जनै परिमार्जन:
बिहानै नदी, तलाउ, वा पोखरीमा गएर गाईको गोबर, खरानी र चोखो माटो घसेर 'श्रावणी स्नान' गरिन्छ। त्यसपछि पुरोहितद्वारा मन्त्रिएको नयाँ जनै धारण गरिन्छ र पुरानो जनै विसर्जन गरिन्छ। 

२. नाडीमा रक्षासूत्र (डोरो) बाँध्ने:
पुरोहितहरूले "येन बद्धो बली राजा दानवेन्द्रो महाबलः। तेन त्वामभिबध्नामि रक्षे मा चल मा चल।।" मन्त्र पढ्दै सर्वसाधारणको नाडीमा डोरो बाँधिदिन्छन्। यो धागो लक्ष्मीपूजाका दिन गाईको पुच्छरमा बाँधिदिएमा मृत्युपछि वैतरणी नदी सजिलै पार हुने जनविश्वास छ।

३. तराई र मध्य पहाडमा रक्षाबन्धन (राखी):
दिदीबहिनीहरूले आफ्ना दाजुभाइको दीर्घायु र समृद्धिको कामना गर्दै दाहिने नाडीमा आकर्षक 'राखी' बाँधिदिन्छन् र दाजुभाइले उनीहरूको रक्षा गर्ने सङ्कल्पका साथ उपहार वा दक्षिणा दिन्छन्। 

४. ९ थरी गेडागुडीको विशेष परिकार 'क्वाटी':
नेपाली संस्कृतिमा यस दिनको मुख्य आकर्षण स्वादिष्ट र पोषिलो 'क्वाटी' खानु हो। चना, मस्याङ, मुगी, बोडी, मास, भटमास, ठूलो केराउ, सानो केराउ र सिमी गरी ९ प्रकारका अङ्कुरित गेडागुडी मिसाएर बनाइएको यो परिकारले वर्षायामभरि खेतीपाती गर्दा लागेको चिसो र थकान मेटाई रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउँछ।

५. धार्मिक मेला र झाँक्री नाच:
आजका दिन काठमाडौँको पशुपतिनाथ, ललितपुरको कुम्भेश्वर, रसुवाको गोसाइँकुण्ड र जुम्लाको त्रिवेणी धाम जस्ता पवित्र तीर्थस्थलहरूमा भक्तजनको ठूलो घुइँचो लाग्छ। विशेष गरी गोसाइँकुण्ड र कुम्भेश्वरमा विभिन्न जिल्लाबाट आएका धामी–झाँक्रीहरूले आफ्नो तान्त्रिक विद्या प्रदर्शन गर्दै विशेष नाच नाच्ने रैथाने परम्परा छ। 

नेवाः समुदायले यस दिनलाई 'गुँपुन्ही' का रूपमा मनाउँदै भ्यागुतालाई अन्न दिने (ब्याँ जा नाकेगु) मौलिक परम्परा समेत निभाउने गर्दछन्।