दरबार हत्याकाण्डको २५ वर्ष , त्यो त्रासदीपूर्ण शुक्रबार

काठमाडौँ। नेपालको इतिहासलाई नै सदाका लागि बदलिदिने नारायणहिटी दरबार हत्याकाण्ड भएको आज २५ वर्ष पूरा भएको छ। २५ वर्षअघि अर्थात् २०५८ साल जेठ १९ गते शुक्रबारका दिन भएको उक्त अकल्पनीय घटनाले सिङ्गो देशलाई मात्र स्तब्ध बनाएको थिएन, बरु नेपालको राजनीतिक दिशा र २ सय ४० वर्षभन्दा लामो शाहवंशीय राजतन्त्रको भविष्यलाई समेत नयाँ मोडमा धकेलिदिएको थियो।

त्यो त्रासदीपूर्ण शुक्रबार
नारायणहिटी राजदरबारभित्र राजपरिवारका सदस्यहरूको नियमित पारिवारिक जमघट भइरहेका बेला अचानक अन्धाधुन्ध गोली चलेको थियो। उक्त सामूहिक गोलीकाण्डमा तत्कालीन राजा वीरेन्द्र शाह, रानी ऐश्वर्य, युवराज दीपेन्द्र, राजकुमार निराजन र राजकुमारी श्रुतिसहित राजपरिवारका १० जना सदस्यको ज्यान गएको थियो। घटनामा राजा वीरेन्द्रका भाइ धीरेन्द्र शाह, राजकुमारी जयन्ती, राजकुमारी शान्ति, राजकुमारी शारदा तथा कुमार खड्गविक्रम शाह पनि मारिएका थिए। दरबारको उच्च सुरक्षा घेराभित्रै भएको यो विनाशकारी घटनाले नेपाली समाजमा गहिरो आघात र अन्योल सिर्जना गरेको थियो।

छानबिन समितिको निष्कर्ष र नागरिक संशय
घटनाको सत्यतथ्य पत्ता लगाउन तत्कालीन समयमा सर्वोच्च अदालतका न्यायाधीश केशवप्रसाद उपाध्याय र सभामुख तारानाथ रानाभाट सम्मिलित उच्चस्तरीय छानबिन समिति गठन गरिएको थियो। समितिको प्रतिवेदनले निष्कर्ष निकालेको थियो:

युवराज दीपेन्द्रले आफ्नो विवाहको विषयलाई लिएर भएको पारिवारिक असन्तुष्टिका कारण अत्यधिक मदिरा र अन्य नशालु पदार्थको नसामा सो गोलीकाण्ड घटाएका थिए र अन्ततः आफैँलाई पनि गोली हानेका थिए।

यद्यपि, यो प्रतिवेदन सार्वजनिक भएदेखि नै यसमाथि विभिन्न कोणबाट प्रश्न उठ्दै आएका छन्। चौतर्फी सुरक्षा घेराभित्र रहेको दरबारमा आधुनिक हतियारसहित यति ठूलो हत्याकाण्ड कसरी सम्भव भयो? घटनास्थलको सुरक्षा व्यवस्था, प्राविधिक प्रमाणहरूको सुरक्षा र प्रत्यक्षदर्शीहरूको भनाइमा रहेका अस्पष्टताहरूले गर्दा २५ वर्ष बितिसक्दा पनि धेरै नेपाली नागरिकहरूले यस निष्कर्षलाई पूर्ण रूपमा स्वीकार गर्न सकेका छैनन्।

राजतन्त्रको अन्त्य र गणतन्त्रको उदय
दरबार हत्याकाण्ड नेपालको राजनीतिक इतिहासमा सबैभन्दा ठूलो 'टर्निङ प्वाइन्ट' साबित भयो। जनतामाझ निकै लोकप्रिय र उदार मानिएका राजा वीरेन्द्रको सपरिवारको अन्त्यपछि उनका भाइ ज्ञानेन्द्र शाह राजगद्दीमा त बसे, तर राजसंस्थाप्रतिको जनविश्वास र आदर क्रमशः कमजोर बन्दै गयो।

यही राजनीतिक असन्तुष्टि र माओवादी जनयुद्धको जगमा २०६२-६३ को ऐतिहासिक जनआन्दोलन भयो। आन्दोलनको बलमा पुनःस्थापित संसद्ले राजाका सबै कार्यकारी अधिकार कटौती गर्‍यो र अन्ततः २०६५ साल जेठ १५ गते संविधानसभाको पहिलो बैठकले नेपाललाई सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र घोषणा गर्दै शाहवंशीय राजतन्त्रको औपचारिक अन्त्य गर्‍यो।

इतिहासको एउटा रहस्यमयी पाना
हाल नारायणहिटी राजदरबारलाई संग्रहालयमा रूपान्तरण गरिएको छ, जहाँ हत्याकाण्ड भएको 'त्रिभुवन सदन' लगायतका केही स्थलहरूलाई सर्वसाधारणको अवलोकनका लागि सुरक्षित राखिएको छ।

घटनाको चौथाइ शताब्दी पूरा भइसक्दा पनि प्रत्येक वर्ष जेठ १९ गते आउँदा नेपाली समाजले सो त्रासदीलाई सम्झिने मात्र गर्दैन, बरु "त्यो रात वास्तवमा के भएको थियो?" भन्ने अनुत्तरित प्रश्न र शङ्काहरूमाथि पुनः बहस सुरु हुने गर्छ। दरबार हत्याकाण्ड आज पनि नेपाली इतिहासको सबैभन्दा चर्चित र विवादास्पद अध्यायका रूपमा कायमै छ।

ठूलो नरसंहार भएको नारायणहिटी राजदरबार अहिले संग्रहालयको रुपमा सार्वसाधारणको लागि खुल्ला छ । नेपालमा २४० वर्ष शासन गरेको राजतन्त्र हट्दै गणतन्त्र स्थापना भएपछि राजदरबार संग्रहालय बनेको हो । नारायणहिजी राजदरबार मात्र नभएर नरसंहार भएको स्थान समेत हो । त्यसकारण पनि आम मानिसलाई उक्त स्थानबारे चासो लाग्नु स्वभाविक हो ।

दरबार हत्याकाण्ड भएको १४ वर्षपछि हत्याकाण्डको मूल थलो त्रिभुवन सदन तत्कालीन राजा ज्ञानेन्द्र शाहले भत्काउन लगाएका थिए । उक्त त्रिभुवन सदनको बिलियार्ड हलभित्र तत्कालिन राजाको परिवारका सदस्यहरुको हत्या भएको थियो । उक्त विलियार्ड हलको जगबाट गाह्रो उठाएर पुन बनाइएको छ ।

हत्याकाण्डपछि रानी ऐश्वर्याको जुत्ता त्रिभुवन सदनभित्रको बिलियार्ड हलमा भेटिएको थियो भने शव दीपेन्द्र निवासको भर्या‍ङमा फेला परेको थियो ।

बुलेट प्रुफ सिसाको सोकेसमा श्रीपेचको साथमा राजदण्ड, तत्कालीन रानीको मुकुट, तरबार लगायतका सामाग्री राखिएको छ । यस श्रीपेचमा ७ सय ५० वटा हिराका टुक्रा छन् भने कल्ली बाहेकका भागमा हिरामोती, माणिक, नवरत्न, सुन जडित छ । नारायणहिटीको शैलुन कक्षमा रहेका यी सामाग्री सार्वजनिक अवलोकनका लागि सुर्खेत र रूपन्देही कक्षमा राखिएको छ ।