नेपालमा कम्युनिस्ट आन्दोलनको भविष्य र साख: चुनौती र सम्भावनाको दोबाटोमा ‘वाम एकता’

काठमाडौँ, असार २०८३ -नेपालको राजनीतिमा वामपन्थी तथा कम्युनिस्ट पार्टीहरूको भूमिका सधैँ निर्णायक रहँदै आएको छ। २००६ सालमा स्थापना भएको कम्युनिस्ट पार्टीले विभिन्न उतारचढाव पार गर्दै २०७४ को निर्वाचनमा झण्डै दुई-तिहाइ बहुमतसहित सत्ताको बागडोर सम्हालेको थियो। तर, त्यो ऐतिहासिक अवसर आन्तरिक कलह, गुटबन्दी र विभाजनका कारण टिकेन। हालैका दिनहरूमा फेरि शीर्ष नेताहरूबीच 'वाम एकता' वा कम्युनिस्टहरूबीचको सहकार्यका प्रयासहरू सुरु भएका छन्, जसले राजनीतिक वृत्तमा नयाँ बहस छेडिदिएको छ।

यो रिपोर्टमा हामी पुराना कम्युनिस्ट पार्टीहरूको साख फेरि फर्किने सम्भावना र उनीहरूका अगाडि रहेका गम्भीर चुनौतीहरूको मिहीन विश्लेषण गर्नेछौँ।

१. साख फर्किन सक्ने बलिया आधारहरू (सम्भावना)

लामो समयदेखि देशको राजनीतिमा जड गाडेर बसेका कम्युनिस्ट पार्टीहरू पूर्ण रूपमा रक्षात्मक अवस्थामा पुगिसकेका भने छैनन्। उनीहरूको साख पुनः ब्युँतिने केही मुख्य आधारहरू यस प्रकार छन्:

• बलियो सङ्गठनात्मक संजाल (Grassroot Network): नेकपा (एमाले) र नेकपा (माओवादी केन्द्र) जस्ता दलहरूसँग देशका कुना-काप्चासम्म फैलिएको संगठित कार्यकर्ताको ठूलो पंक्ति छ। यो सङ्गठन अन्य नयाँ दलहरूको तुलनामा निकै बलियो र अनुशासित मानिन्छ।

• कम्युनिस्ट मतभार (Vote Bank): नेपालमा सैद्धान्तिक रूपमै कम्युनिस्ट विचारप्रति आस्था राख्ने मतदाताहरूको हिस्सा ठूलो छ। चुनावपिच्छे दलहरू फेरिए पनि वामपन्थी विचारधारा रुचाउने 'कोर भोट बैंक' अझै सुरक्षित छ।

• वाम ध्रुवीकरणको गणित: यदि विगतका गल्तीहरूलाई स्वीकार गर्दै एमाले, माओवादी, एकीकृत समाजवादी र अन्य साना वामपन्थी घटकहरू इमानदारिताका साथ एक ठाउँमा उभिने हो भने, उनीहरू संसद्‌मा फेरि सबैभन्दा ठूलो शक्तिका रूपमा उदाउन सक्छन्।

• एजेन्डाको सान्दर्भिकता: नेपालको भौगोलिक संवेदनशीलताका कारण 'राष्ट्रियता' को जग र गरिब, उत्पीडित वर्गको हितका लागि भनिने 'सामाजिक न्याय' का नाराहरू नेपाली समाजमा अझै पनि बिक्ने र आवश्यक ठानिने एजेन्डाहरू हुन्।

२. साख फर्किन अवरोध पुर्‍याउने मुख्य चुनौतीहरू

वर्तमान परिप्रेक्ष्यमा पुराना कम्युनिस्ट पार्टीहरूको साख पहिलेकै अवस्थामा फर्किनु चुनौतीपूर्ण मात्र होइन, निकै जटिल देखिन्छ। यसका मुख्य कारणहरू निम्नलिखित छन्:

• जनतामा व्याप्त चरम निराशा: २०७४ सालमा वाम गठबन्धनलाई दिएको झण्डै दुई-तिहाइको जनमतलाई पार्टी नेताहरूले व्यक्तिगत अहंकार र शक्ति संघर्षका कारण सडकमा फालिदिए। यो ऐतिहासिक अवसर खेर फालेका कारण जनतामा कम्युनिस्ट नेताहरूप्रति ठूलो अविश्वास र आक्रोश छ।

• नयाँ राजनीतिक शक्तिहरूको उदय: पुराना दलहरूको 'डेलिभरी' (कामको परिणाम) शून्य जस्तै भएपछि युवा र सहरी क्षेत्रका मतदाताहरू नयाँ राजनीतिक शक्तिहरूतर्फ आकर्षित भएका छन्। पुराना नारा र सिद्धान्तभन्दा सुशासन, रोजगारी, र प्रविधिमैत्री विकास खोज्ने युवा पुस्ताका लागि कम्युनिस्ट ब्राण्ड फिक्का बन्दै गएको छ।

• गुटबन्दी र नेतृत्वको संकट: पार्टीभित्र नीति र सिद्धान्तभन्दा नेतामुखी गुटबन्दी हाबी छ। दोस्रो र तेस्रो पुस्ताका सक्षम युवा नेताहरूलाई नेतृत्व हस्तान्तरण गर्ने ठोस प्रणाली नहुँदा पार्टीहरू उर्जाहीन र पुराना अनुहारहरूको घेरामा खुम्चिएका छन्।

• सत्ताकेन्द्रित राजनीति: पछिल्ला वर्षहरूमा कम्युनिस्ट पार्टीहरू विचार र वर्गको राजनीति छाडेर जसरी पनि सत्तामा पुग्ने र टिकिरहने खेलमा लागेको आरोप छ। यसले गर्दा उनीहरूको नैतिक धरातल कमजोर भएको छ।

३. 'वाम एकता' को प्रयास: आशा कि दाउपेच?

पछिल्लो समय फेरि वाम एकताका कुराहरू सतहमा आएका छन्। तर, राजनीतिक विश्लेषकहरू यसलाई वैचारिक एकता भन्दा पनि 'चुनावी र सत्ताको अंकगणित मिलाउने दाउपेच' का रूपमा हेर्छन्। पार्टीभित्रैका कतिपय नेताहरूले पनि विगतमा फुट्नुको स्पष्ट आत्मसमीक्षा र गल्तीको स्वीकारोक्ति बिना गरिने एकताले फेरि पुरानै दुर्दशा निम्त्याउने चेतावनी दिँदै आएका छन्।

पुराना कम्युनिस्ट पार्टीहरूले विगतका गल्तीहरूबाट पाठ सिकेर आफूलाई सुधार्न सक्लान् वा नसक्लान् भन्ने कुरालाई यसरी विश्लेषण गर्न सकिन्छ:

##सुधारिन सक्ने पक्ष (सकारात्मक दृष्टिकोण)

• अस्तित्वको संकट: नयाँ राजनीतिक शक्तिहरूको तीव्र उदय र मतदाताको बदलिँदो मनोविज्ञानले पुराना दलहरूलाई ठूलो दबाब दिएको छ। राजनीतिमा टिकिरहनका लागि पनि उनीहरूले आफूलाई सुधार्नुको विकल्प छैन भन्ने कुरा शीर्ष नेताहरूले बुझ्न थालेका सङ्केतहरू देखिन्छन्।

• वैचारिक दबाब: पार्टीभित्र रहेका युवा र बौद्धिक नेताहरूले नेतृत्वलाई निरन्तर रूपमा रूपान्तरण, सुशासन र नीतिगत स्पष्टताका लागि दबाब दिइरहेका छन्।

सुध्रिन गाह्रो पर्ने पक्ष (चुनौतीपूर्ण दृष्टिकोण)

• नेतृत्वको सोचमा परिवर्तन नआउनु: मुख्य नेतृत्व अझै पनि पुराना नेताहरूकै हातमा छ, जो विगतका राजनीतिक दाउपेच र गुटबन्दीमै अभ्यस्त छन्। उनीहरूले गल्ती स्वीकारेको जस्तो गरे पनि व्यवहारमा सत्ता र शक्ति केन्द्रित राजनीति नै प्राथमिकतामा पर्ने गरेको देखिन्छ।

• सिद्धान्त र व्यवहारको खाडल: नारामा समाजवाद र जनजीविकाका कुरा गरे पनि व्यावहारिक रूपमा भ्रष्टाचार नियन्त्रण र सुशासन कायम गर्न दलहरू चुकेका छन्, जसलाई रातारात बदल्न कठिन छ।

निष्कर्ष र मार्गचित्र

नेपालमा पुराना वामपन्थी पार्टीहरूको साख फेरि फर्किन असम्भव छैन, तर त्यसका लागि केवल "कम्युनिस्ट" नाम वा पुराना एतिहासिक आन्दोलनका गाथाहरू मात्र पर्याप्त हुने छैनन्। अबको बाटो तय गर्न उनीहरूले निम्न कदम चाल्नु अनिवार्य छ:

१. कथनी र करणीमा एकरूपता: नारामा समाजवाद र व्यवहारमा क्रोनी क्यापिटलिज्म (आसेपासे पूँजीवाद) को चक्रलाई तोड्नै पर्छ। २. सुशासन र डेलिभरी: भ्रष्टाचारमुक्त प्रशासन र शिक्षा, स्वास्थ्य तथा रोजगारीमा जनताले महसुस गर्ने गरी काम गरेर देखाउनु पर्छ। ३. पुस्तान्तरण: युवा पुस्तालाई नीति निर्माण र नेतृत्वको अग्रपंक्तिमा ठाउँ दिएर पार्टीलाई आधुनिक र प्रविधिमैत्री बनाउनु पर्छ।

यदि कम्युनिस्ट पार्टीहरूले आफूलाई नसच्याई पुरानै ढर्रामा अघि बढ्ने र केवल सत्ताको बार्गेनिङका लागि मात्र 'वाम एकता' को कार्ड खेलिरहने हो भने, उनीहरूको साख फेरि फर्किनुको साटो नेपाली राजनीतिमा उनीहरूको प्रभाव झन्-झन् सङ्कुचित हुँदै जाने निश्चित छ।