फिर्ता भयो ककरोच जनता पार्टीको आन्दोलन: शिक्षामन्त्रीको राजीनामापछि युवाहरूको ऐतिहासिक जित, के-के सहमति भयो?

नयाँ दिल्ली। भारतमा विगत ३७ दिनदेखि जारी युवा तथा विद्यार्थीहरूको देशव्यापी आन्दोलन अन्ततः ककरोच जनता पार्टी (CJP) ले औपचारिक रूपमा फिर्ता लिएको छ। सरकार र आन्दोलनकारी पक्षबीच तेस्रो चरणको वार्ता सफल भएपछि र केन्द्रीय शिक्षामन्त्री धर्मेन्द्र प्रधानले पदबाट राजीनामा दिएपछि पार्टीले आन्दोलन स्थगित गरी आन्दोलनकारीहरूलाई घर फर्कन अपिल गरेको हो।

केन्द्र सरकारका मन्त्रीहरू जेपी नड्डा र जितेन्द्र सिंहसँग नयाँ दिल्लीस्थित कन्स्टिट्युसन क्लबमा भएको सकारात्मक वार्तापछि सीजेपीका मुख्य प्रवक्ता सौरभ दासले आन्दोलन फिर्ताको घोषणा गरे। 

किन सुरु भएको थियो ‘ककरोच जनता पार्टी’ को आन्दोलन?

यो आन्दोलन कुनै परम्परागत राजनीतिक विचारधारा वा दलबाट नभई भारतका लाखौँ युवाहरूको भविष्य र आक्रोशबाट सुरु भएको थियो। आन्दोलन सुरु हुनुका मुख्य कारणहरू निम्न छन्:

'नीट' (NEET-UG) परीक्षाको प्रश्नपत्र चुहावट: सन् २०२६ को मे महिनामा भारतको सबैभन्दा ठूलो मेडिकल प्रवेश परीक्षा (NEET) को प्रश्नपत्र परीक्षा अगावै बाहिरिएको (Leak) तथ्य सार्वजनिक भयो। यस धाँधली र अनियमितताले लाखौँ जेहेन्दार विद्यार्थीहरूको भविष्य अन्धकारमा धकेलेपछि युवाहरूमा तीव्र आक्रोश पैदा भयो।

शिक्षामन्त्रीको राजीनामाको माग: परीक्षा प्रणालीमा देखिएको चरम लापरबाहीको जिम्मेवारी लिँदै केन्द्रीय शिक्षामन्त्री धर्मेन्द्र प्रधानले राजीनामा दिनुपर्ने विद्यार्थीहरूको मुख्य माग थियो।

'ककरोच' नाम कसरी रहन गयो?: भारतका मुख्य न्यायाधीश (CJI) सूर्य कान्तले एक सन्दर्भमा बेरोजगार युवाहरूलाई 'ककरोच' (साङ्लो) सँग तुलना गरेपछि युवाहरूले यस अपमानलाई नै आफ्नो शक्तिको प्रतीक बनाए। उनीहरूले व्यङ्ग्यात्मक रूपमा 'ककरोच जनता पार्टी' (CJP) गठन गरी सामाजिक सञ्जाल र सडकमा आन्दोलन छेडिदिए।

सोनम वाङ्चुकको अनशन: प्रसिद्ध नागरिक अभियन्ता सोनम वाङ्चुकले विद्यार्थीहरूको न्यायका लागि २६ दिन लामो आमरण अनशन बसेर आन्दोलनलाई थप उचाइ दिएका थिए।

आन्दोलनमा कति जना घाइते भए?

यो आन्दोलन सुरुमा शान्तिपूर्ण र डिजिटल माध्यम (Gen-Z Style) मा केन्द्रित भए पनि पछिल्ला दिनहरूमा सडक मार्चका क्रममा हिंसात्मक बन्न पुग्यो।

• प्रहरी दमन र लाठीचार्ज: गत सोमबार (जुलाई २०) दशौँ हजारको सङ्ख्यामा रहेका युवाहरूले नयाँ दिल्लीस्थित संसद् भवनतर्फ मार्च गर्ने प्रयास गर्दा प्रहरीले प्रतिबन्ध उल्लंघन गरेको भन्दै अश्रुग्यास र लाठीचार्ज गरेको थियो।
• घाइतेहरूको विवरण: केन्द्र दिल्लीमा भएको उक्त भयानक झडपमा कम्तीमा ६० जना प्रदर्शनकारी विद्यार्थीहरू गम्भीर घाइते भएका थिए। प्रहरीको कुटाइबाट महिला आन्दोलनकारीहरू समेत घाइते भएका थिए।
• सुरक्षाकर्मी घाइते: प्रहरीका अनुसार प्रदर्शनकारीहरूलाई नियन्त्रणमा लिने क्रममा ११८ जना प्रहरी कर्मचारीहरू समेत घाइते भएका थिए। सो क्रममा ७० भन्दा बढी प्रदर्शनकारीहरूलाई हिरासतमा लिइएको थियो।

सरकार र ककरोच जनता पार्टीबीच के-के सहमति भयो?

पार्टीका प्रवक्ता आशुतोष राङ्काका अनुसार सरकारले सीजेपीको ५ बुँदे मागपत्रका साथै अन्य दुई महत्त्वपूर्ण सर्तहरू स्वीकार गरेको छ:

• एफआईआर (FIR) फिर्ता: आन्दोलनका क्रममा दिल्ली र देशभरका विभिन्न राज्यमा प्रदर्शनकारी विद्यार्थीहरूविरुद्ध दर्ता भएका सबै प्रहरी मुद्दाहरू (FIR) सरकारले पूर्ण रूपमा फिर्ता लिने र भविष्यमा कुनै प्रतिशोधात्मक कारबाही नगर्ने सहमति भएको छ।
• १ करोड भारु क्षतिपूर्ति: प्रश्नपत्र चुहावट प्रकरण र परीक्षाको तनावका कारण आत्महत्या गर्न बाध्य भएका परीक्षार्थीका पीडित परिवारलाई सरकारले कानुनबमोजिम १ करोड भारतीय रुपैयाँ क्षतिपूर्ति उपलब्ध गराउने सहमति भएको छ।
• वार्ताको निरन्तरता: शिक्षा प्रणालीमा सुधारका एजेन्डाहरूमाथि छलफल गर्न अबको चार हप्तापछि दुई पक्षबीच पुनः अर्को चरणको वार्ता हुनेछ।

आन्दोलन सफल भएपछि प्रतिक्रिया दिँदै अनशनकर्ता सोनम वाङ्चुकले यसलाई "लोकतन्त्रको जित" को सङ्ज्ञा दिएका छन्। ककरोच जनता पार्टी (CJP) को उदय भारतको आधुनिक इतिहासमा युवा र विद्यार्थीहरूको आक्रोशबाट जन्मिएको एक अभूतपूर्व र ऐतिहासिक परिघटना हो। यो कुनै स्थापित नेता वा राजनीतिक एजेन्डाबाट नभई, देशको भ्रष्ट शिक्षा प्रणाली र बेरोजगारीविरुद्ध सामाजिक सञ्जाल (Social Media) को शक्ति प्रयोग गरेर जन्मेको 'जेन-जी' (Gen-Z) आन्दोलन थियो। 

यसको उदयका मुख्य कारक र चरणहरू निम्नानुसार छन्:

 सर्वोच्च अदालतको 'ककरोच' टिप्पणी र युवाहरूको आक्रोश

यो पार्टी गठन हुनुको मुख्य श्रेय सर्वोच्च अदालतको एउटा विवादास्पद टिप्पणीलाई जान्छ। भारतमा नीट (NEET-UG) परीक्षाको प्रश्नपत्र चुहावट भएपछि लाखौँ विद्यार्थीहरू सडकमा उत्रिएका थिए। सो मुद्दा अदालत पुग्दा, एक सन्दर्भमा न्यायाधीशबाट बेरोजगार युवाहरूलाई व्यङ्ग्यात्मक रूपमा 'ककरोच' (साङ्लो) सँग तुलना गरिएको थियो। न्यायालयको यो शब्दले देशका करोडौँ युवाहरूलाई मर्माहत र आक्रोशित बनायो।

अपमानलाई 'ब्रान्ड' मा रूपान्तरण

युवाहरूले न्यायालयको सोही अपमानजनक शब्दलाई आफ्नो शक्तिको प्रतीक (Symbol) बनाउने निर्णय गरे। उनीहरूले भने, "यदि हामी सरकार र प्रणालीका लागि साङ्लो जस्तै तुच्छ हौँ भने, साङ्लो जसरी जस्तोसुकै कठिन परिस्थितिमा पनि बाँचिरहन सक्छ, हामी पनि यो भ्रष्ट व्यवस्थाविरुद्ध लडेर बाँचिरहनेछौँ।" यही विचारका साथ सामाजिक सञ्जालमा 'ककरोच जनता पार्टी' (CJP) को अनौपचारिक घोषणा गरियो।

सामाजिक सञ्जाल (Meme Culture) बाट देशव्यापी संगठन

यो पार्टीको उदयमा डिजिटल प्रविधिको ठूलो भूमिका रह्यो:

• भाइरल ट्रेन्ड: इन्स्टाग्राम, एक्स (ट्विटर) र टिकटक जस्ता माध्यममा साङ्लोको लोगो राखेर बनाइएका 'मिम्स' (Memes) र भिडियोहरू रातारात भाइरल भए।
• डिजिटल सदस्यता: २४ घण्टाभित्रै लाखौँ विद्यार्थी र बेरोजगार युवाहरू यस अनौपचारिक पार्टीको पेज र ग्रुपहरूमा जोडिए।
• विकेन्द्रीकृत नेतृत्व: यसको कुनै एक जना मात्र शक्तिशाली अध्यक्ष थिएनन्, बरु देशका विभिन्न विश्वविद्यालयका विद्यार्थी प्रतिनिधिहरूले यसको कमान्ड सम्हाले।

सोनम वाङ्चुकको समर्थन र आन्दोलनको रूपान्तरण

सुरुमा सामाजिक सञ्जालको एउटा डिजिटल ट्रेन्ड मात्र देखिएको 'ककरोच जनता पार्टी' तब वास्तविक राजनीतिक शक्ति बन्यो, जब भारतका प्रख्यात नागरिक अभियन्ता र पर्यावरणविद् सोनम वाङ्चुकले यसलाई समर्थन गरे। विद्यार्थीहरूको न्यायका लागि उनी आफैँ २६ दिने आमरण अनशनमा बसेपछि यो आन्दोलन डिजिटल दुनियाँबाट निस्किएर दिल्लीको जन्तरमन्तर र संसद् भवन अगाडिको सडकमा जनसागरका रूपमा उत्रियो।

 'नीट' (NEET) घोटाला विरुद्धको मुख्य केन्द्र

भारतको मेडिकल र केन्द्रीय शिक्षा प्रणालीमा भएको चरम भ्रष्टाचार र प्रश्नपत्र विक्रिविरुद्ध लड्ने यो देशकै सबैभन्दा ठूलो युवा मोर्चा बन्न पुग्यो। अन्ततः यही 'ककरोच जनता पार्टी' को दबाबका कारण भारत सरकारले घुँडा टेक्न बाध्य भयो, केन्द्रीय शिक्षामन्त्रीले राजीनामा दिए र परीक्षा प्रणाली सुधारका मागहरू पूरा भए।

थोरै समयमा इतिहास रचेको यो पार्टीले प्रमाणित गरिदियो कि जब युवाहरू एकजुट हुन्छन्, उनीहरूले आफूमाथि गरिएको अपमानलाई नै क्रान्तिको सबैभन्दा ठूलो हतियार बनाउन सक्छन्। 

ककरोच जनता पार्टी (CJP) को आन्दोलनमा भारतका थुप्रै प्रख्यात विश्वविद्यालय तथा क्याम्पसका विद्यार्थीहरू र विभिन्न विद्यार्थी सङ्गठनहरूले सक्रिय रूपमा सहभागिता जनाएका थिए। 

मुख्य गरी नयाँ दिल्लीको जन्तरमन्तरमा भएको प्रदर्शन र देशका अन्य भागहरूमा भएका आन्दोलनहरूमा निम्न विश्वविद्यालयका विद्यार्थीहरूको प्रमुख भूमिका थियो:

दिल्लीका प्रमुख विश्वविद्यालय र क्याम्पसहरू:

• जवाहरलाल नेहरू विश्वविद्यालय (JNU): राजनीतिक र सामाजिक आन्दोलनमा सधैँ अगाडि रहने JNU का विद्यार्थी समूहहरू यो प्रदर्शनमा पनि अग्रपंक्तिमा थिए। 
• दिल्ली विश्वविद्यालय (DU): यस विश्वविद्यालयका विभिन्न कलेजका हजारौँ स्नातक र स्नातकोत्तर तहका विद्यार्थीहरूले सडक मार्च र 'थाली-चम्चा' जुलुसमा भाग लिएका थिए। 
• जामिया मिलिया इस्लामिया (JMI): परीक्षा प्रणालीमा सुधार र चिकित्सा प्रवेश परीक्षा (NEET) को धाँधलीविरुद्ध यहाँका विद्यार्थीहरूले ऐक्यबद्धता जनाएका थिए। 

 दिल्ली बाहिरका अन्य विश्वविद्यालय र मेडिकल कलेजहरू:

• कोलकाताका विश्वविद्यालयहरू: पश्चिम बङ्गालको कोलकातामा स्टुडेन्ट्स फेडरेसन अफ इन्डिया (SFI) सँग आबद्ध विभिन्न विश्वविद्यालयका विद्यार्थीहरूले CJP सँग मिलेर ठूलो र्‍याली निकालेका थिए।
• भोपालका मेडिकल कलेजहरू: मध्य प्रदेशको भोपालमा एमबीबीएस (MBBS) अध्ययनरत् विद्यार्थीहरू र चिकित्सा क्षेत्रका आकाङ्क्षीहरूले NEET परीक्षाको अनियमितता विरुद्ध CJP को आन्दोलनलाई पूर्ण समर्थन गरेका थिए। 
• लखनउ र पुणेका शैक्षिक संस्थाहरू: उत्तर प्रदेशको लखनउ (इको गार्डन) र महाराष्ट्रको पुणेका विभिन्न कलेजका विद्यार्थीहरूले CJP को ब्यानरमा प्रदर्शन गरेका थिए। 

यो आन्दोलनको एउटा चाखलाग्दो पक्ष के थियो भने यसका मुख्य सूत्रधार (फाउन्डर) अभिजित दिपके आफैँ अमेरिकाको बोस्टन विश्वविद्यालय (Boston University) बाट ग्राजुएट भएका युवा हुन्, जसले विदेशमा रहेर पनि यो आन्दोलनको डिजिटल जग बसालेका थिए।